1. Aşağıdaki cümlelerin hangisi yapısı bakımından basit cümledir?
A) Bahçede oynayan çocuklar, anneleri çağırınca hemen eve koştular.
B) Yağmur yağdığı için pikniğe gidemedik.
C) Kitabı okuduktan sonra arkadaşıma verdim.
D) Kuşlar sabahın erken saatlerinde ötüyordu.
Sevgili öğrenciler, bu soruda cümlelerin yapılarını inceleyerek basit cümleyi bulmamız isteniyor. Bir cümlenin yapısını belirlerken dikkat etmemiz gereken en önemli nokta, o cümlede kaç tane yüklem olduğu ve yüklem dışında fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) bulunup bulunmadığıdır.
Şimdi adım adım ilerleyelim ve "basit cümle" ne demek, hatırlayalım:
- Basit Cümle: Tek bir yargı bildiren, yani sadece bir tane yüklemi olan ve yüklem dışında herhangi bir fiilimsi (eylemsi) içermeyen cümlelerdir. Bu tür cümlelerde yan cümle bulunmaz.
Şimdi seçenekleri bu bilgi ışığında inceleyelim:
- A) Bahçede oynayan çocuklar, anneleri çağırınca hemen eve koştular. Bu cümlede yüklem "koştular" fiilidir. Ancak cümlede "oynayan" (sıfat-fiil) ve "çağırınca" (zarf-fiil) olmak üzere iki tane fiilimsi bulunmaktadır. Fiilimsiler, cümlede yan yargı oluşturur. Bu nedenle bu cümle basit değil, "girişik birleşik cümle"dir.
- B) Yağmur yağdığı için pikniğe gidemedik. Bu cümlede yüklem "gidemedik" fiilidir. Cümlede "yağdığı" (sıfat-fiil) fiilimsisi bulunmaktadır. Bu fiilimsi de yan yargı oluşturduğu için cümle basit değildir, "girişik birleşik cümle"dir.
- C) Kitabı okuduktan sonra arkadaşıma verdim. Bu cümlede yüklem "verdim" fiilidir. Cümlede "okuduktan sonra" (zarf-fiil öbeği) fiilimsisi bulunmaktadır. Bu da cümleyi basit olmaktan çıkarır ve "girişik birleşik cümle" yapar.
- D) Kuşlar sabahın erken saatlerinde ötüyordu. Bu cümlede yüklem "ötüyordu" fiilidir. Cümleyi dikkatlice incelediğimizde, "ötüyordu" yüklemi dışında herhangi bir fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) bulunmadığını görürüz. Tek bir yargı bildiren ve başka bir yan yargı içermeyen bu cümle, yapısı bakımından "basit cümle"dir.
Gördüğümüz gibi, sadece D seçeneğindeki cümle tek bir yüklemden oluşuyor ve içinde hiçbir fiilimsi barındırmıyor. Bu da onu basit cümle yapıyor.
Cevap D seçeneğidir.
