9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı özelliği incelenebilir?
A) Sen çok yorgun görünüyorsun.
B) Bu film çok sıkıcıydı.
C) Öğrenciler problemi çözdü.
D) Havalar soğuyor.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, cümlelerin "çatı özelliği" açısından incelenip incelenemeyeceğini bulmamız isteniyor. Öncelikle "çatı özelliği"nin ne olduğunu hatırlayalım:
- Çatı özelliği (fiil çatısı), bir cümlenin yüklemi olan fiilin özneyle ve nesneyle olan ilişkisini ifade eder. Yani, fiilin etken mi, edilgen mi, dönüşlü mü, işteş mi olduğunu (özne-yüklem ilişkisi) ve geçişli mi, geçişsiz mi, ettirgen mi, oldurgan mı olduğunu (nesne-yüklem ilişkisi) belirler.
- En önemli kural şudur: Çatı özelliği, sadece yüklemi fiil (eylem) olan cümlelerde incelenebilir. Yüklemi isim veya isim soylu bir sözcük olan cümlelerde (isim cümlelerinde) çatı özelliği aranmaz.
Şimdi seçenekleri bu bilgi ışığında inceleyelim:
- A) Sen çok yorgun görünüyorsun.
- Bu cümlenin yüklemi "görünüyorsun" fiilidir. "Görünmek" bir eylemdir. Dolayısıyla, bu fiilin çatı özelliği (etken, geçişsiz vb.) incelenebilir.
- B) Bu film çok sıkıcıydı.
- Bu cümlenin yüklemi "sıkıcıydı". "Sıkıcı" kelimesi bir sıfattır (isim soylu bir sözcüktür). "-ydı" eki, isme gelen ek fiilin geçmiş zamanıdır. Yüklem isim soylu olduğu için, bu cümlede çatı özelliği incelenemez. Bu seçeneği eleyebiliriz.
- C) Öğrenciler problemi çözdü.
- Bu cümlenin yüklemi "çözdü" fiilidir. "Çözmek" bir eylemdir. Bu fiilin çatı özelliği (etken, geçişli vb.) incelenebilir.
- D) Havalar soğuyor.
- Bu cümlenin yüklemi "soğuyor" fiilidir. "Soğumak" bir eylemdir. Dolayısıyla, bu fiilin çatı özelliği (etken, geçişsiz vb.) incelenebilir.
Gördüğümüz gibi, B seçeneği dışındaki tüm cümlelerin yüklemi fiildir ve bu fiillerin çatı özelliği incelenebilir. Ancak soru bizden "hangisinde incelenebilir" diye sorarak tek bir doğru cevap beklemektedir. Bu tür sorularda, çatı özelliğinin hem özne-yüklem hem de nesne-yüklem ilişkisi açısından en belirgin ve kapsamlı şekilde incelenebildiği fiil tercih edilir.
- "Görünmek" (A seçeneği) ve "soğumak" (D seçeneği) fiilleri genellikle geçişsiz fiillerdir. Yani doğrudan nesne almazlar. Bu durum, nesne-yüklem ilişkisi açısından çatı incelemesini bir miktar kısıtlar.
- "Çözmek" (C seçeneği) fiili ise geçişli bir fiildir ("neyi çözdü?" -> "problemi"). Geçişli fiiller, hem özne-yüklem ilişkisi (etken, edilgen yapılabilme) hem de nesne-yüklem ilişkisi (geçişli, ettirgen, oldurgan yapılabilme) açısından çok daha zengin bir çatı incelemesi imkanı sunar. Bir fiilin geçişli olması, çatı özelliklerinin tüm yönleriyle ele alınabilmesi için daha uygun bir zemin oluşturur.
Bu nedenle, çatı özelliğinin en kapsamlı ve belirgin şekilde incelenebileceği cümle, yüklemi geçişli bir fiil olan C seçeneğidir.
Cevap C seçeneğidir.
