9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde basit cümle örneği vardır?
A) Derslerine çalışırsan sınavdan iyi not alırsın.
B) Kitabı bitirdim, filmi izledim, uyudum.
C) Güneş doğarken koşuya çıktı.
D) Bilgisayar bozulunca tamirci çağırdık.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Cümle türleri konusu, Türkçe dil bilgisinin temel taşlarından biridir. Bir cümlenin basit mi, birleşik mi, sıralı mı yoksa bağlı mı olduğunu anlamak için cümlenin yapısını ve içerdiği yargı sayısını iyi bilmemiz gerekir. Şimdi sorumuzdaki seçenekleri adım adım inceleyelim ve basit cümlenin ne olduğunu hatırlayalım.
- Basit Cümle Nedir?
Basit cümle, sadece bir tane yüklem (temel yargı) içeren ve içinde başka bir yan cümle (fiilimsi, şart eki (-se, -sa), "ki" bağlacı veya alıntı cümle gibi unsurlarla oluşturulmuş ek bir yargı) bulunmayan cümlelerdir. Kısacası, tek bir iş, oluş veya durumu anlatır.
- A) Derslerine çalışırsan sınavdan iyi not alırsın.
- Bu cümlede iki temel yargı vardır: "çalışırsan" (şart yan cümlesi) ve "iyi not alırsın" (temel cümle).
- "-san" eki, şart anlamı katarak bir yan cümle oluşturmuştur. Bu tür cümlelere şartlı birleşik cümle denir.
- Dolayısıyla, A seçeneği basit cümle değildir.
- B) Kitabı bitirdim, filmi izledim, uyudum.
- Bu cümlede "bitirdim", "izledim" ve "uyudum" olmak üzere üç farklı yüklem bulunmaktadır.
- Birden fazla yüklemi olan ve bu yüklemlerin virgül veya noktalı virgülle birbirine bağlandığı cümlelere sıralı cümle denir.
- Dolayısıyla, B seçeneği basit cümle değildir.
- D) Bilgisayar bozulunca tamirci çağırdık.
- Bu cümlede "çağırdık" temel yüklemdir.
- "bozulunca" kelimesi ise bir zarf-fiildir (-ınca eki). Zarf-fiiller, fiilimsi oldukları için genellikle bir yan cümle oluşturur ve cümleyi "girişik birleşik cümle" yapar. Burada "bilgisayarın bozulması" ayrı bir yargı olarak sunulmuştur ve "tamirci çağırma" eyleminin nedenini belirtir.
- Bu nedenle, D seçeneği basit cümle değildir.
- C) Güneş doğarken koşuya çıktı.
- Bu cümlede temel yüklem "çıktı" kelimesidir.
- "Güneş doğarken" ifadesi ise "-ken" ekiyle oluşturulmuş bir zarf-fiildir. Bu ifade, "koşuya çıktı" eyleminin gerçekleştiği zamanı bildiren bir zarf tümleci görevi görür.
- Bazı dil bilgisi yaklaşımlarında, bu tür zarf-fiil grupları, cümlenin temel yargısına ek bir yargı katmaktan ziyade, ana eylemi zaman veya durum açısından niteleyen birer zarf öbeği olarak kabul edilir. Bu durumda, cümle tek bir temel yargı içerdiği için basit cümle olarak değerlendirilir. Cümledeki ana eylem "koşuya çıkmak"tır ve "Güneş doğarken" bu eylemin ne zaman yapıldığını açıklar.
- Dolayısıyla, C seçeneği basit cümle örneğidir.
Cevap C seçeneğidir.
