Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek fiil, basit zamanlı fiile "hikaye" birleşik zamanı kazandırmıştır?
A) Bu işi bitirecekmiş.
B) Dün akşam çalışıyormuş.
C) Yarın bize gelecekti.
D) O zamanlar burada yaşıyordum.
Sevgili öğrenciler,
Bu soruda, ek fiilin basit zamanlı bir fiile "hikaye" birleşik zamanı kazandırması durumunu bulmamız isteniyor. Öncelikle "ek fiil" ve "hikaye birleşik zamanı" kavramlarını hatırlayalım:
- Ek Fiil (İmek Fiili): İki temel görevi vardır: isim soylu sözcükleri yüklem yapmak ve basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı fiillere dönüştürmek.
- Hikaye Birleşik Zamanı: Basit zamanlı bir fiile ek fiilin görülen geçmiş zaman (-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü) ekinin getirilmesiyle oluşur. Bu yapı, geçmişte yaşanmış, gözlemlenmiş veya anlatılan bir eylemi/durumu ifade eder. Örneğin: "geliyordu" (şimdiki zamanın hikayesi), "gelecekti" (gelecek zamanın hikayesi).
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Bu işi bitirecekmiş. Buradaki fiil "bitirecekmiş"tir. Fiil kökü "bitir-"dir. "-ecek" eki basit gelecek zaman kipi, "-miş" eki ise ek fiilin duyulan geçmiş zaman (rivayet) kipidir. Bu fiil "gelecek zamanın rivayeti" şeklinde birleşik zamanlıdır. Dolayısıyla "hikaye" değildir.
- B) Dün akşam çalışıyormuş. Buradaki fiil "çalışıyormuş"tur. Fiil kökü "çalış-"tır. "-ıyor" eki basit şimdiki zaman kipi, "-muş" eki ise ek fiilin duyulan geçmiş zaman (rivayet) kipidir. Bu fiil "şimdiki zamanın rivayeti" şeklinde birleşik zamanlıdır. Dolayısıyla "hikaye" değildir.
- C) Yarın bize gelecekti. Buradaki fiil "gelecekti"dir. Fiil kökü "gel-"dir. "-ecek" eki basit gelecek zaman kipidir. "-ti" eki ise ek fiilin görülen geçmiş zaman (hikaye) kipidir. Bu fiil "gelecek zamanın hikayesi" şeklinde birleşik zamanlıdır. Bu da dil bilgisel olarak bir "hikaye" birleşik zamanıdır.
- D) O zamanlar burada yaşıyordum. Buradaki fiil "yaşıyordum"dur. Fiil kökü "yaşa-"dır. "-yor" eki basit şimdiki zaman kipidir. "-dum" eki ise ek fiilin görülen geçmiş zaman (hikaye) kipidir. Bu fiil "şimdiki zamanın hikayesi" şeklinde birleşik zamanlıdır. Bu yapı, geçmişte sürekli devam eden bir durumu veya eylemi anlatır ve "hikaye" birleşik zamanının en belirgin örneklerinden biridir.
Hem C hem de D seçenekleri dil bilgisel olarak "hikaye" birleşik zamanı yapısındadır. Ancak "hikaye" kelimesi, geçmişte yaşanan, anlatılan bir olayı veya durumu ifade eder. "Yaşıyordum" fiili, geçmişte süregelen bir durumu doğrudan anlatarak "hikaye" anlamını en belirgin şekilde taşır. "Gelecekti" ise geçmişteki bir beklentiyi veya planı ifade eder. Bu nedenle, "hikaye" birleşik zamanının anlam ve kullanımına en uygun ve tipik örnek D seçeneğinde verilmiştir.
Cevap D seçeneğidir.
