Sevgili öğrenciler, bu soruda "yeterlilik fiili" olarak da bilinen birleşik fiillerin olumsuz soru biçimini bulmamız isteniyor. Adım adım ilerleyerek doğru cevabı bulalım:
- Öncelikle verilen cümlede geçen birleşik fiili tespit edelim: "Bu soruyu çözebilirim ama zamanım yok." cümlesindeki birleşik fiil "çözebilirim"dir.
- "Çözebilirim" fiili, "çöz-" fiil köküne "-e-" (yeterlilik eki) ve "-bil-" (yardımcı fiil) eklenerek oluşturulmuş bir yeterlilik fiilidir. Bu fiil, geniş zaman kipinde ve 1. tekil şahıs (ben) için çekimlenmiştir. Anlamı "çözme yeteneğine sahibim" veya "çözmem mümkün"dür.
- Şimdi bu yeterlilik fiilinin olumsuz soru biçimini oluşturmamız gerekiyor. Yeterlilik fiillerinin olumsuz soru biçimi genellikle şu yapıyla kurulur:
Fiil Kökü + -e/-a + -me/-ma + -z + mı/mi/mu/mü + Şahıs Eki
- Bu kuralı "çözebilirim" fiiline uygulayalım:
- Fiil kökü: "çöz-"
- Yeterlilik fiilinin olumsuzunda kullanılan bağlayıcı ünlü: "-e-"
- Geniş zaman olumsuzluk eki: "-mez" (Burada "-bil-" yardımcı fiili düşer ve olumsuzluk eki "-mez" olarak gelir.)
- Soru eki: "mi"
- Kaynaştırma harfi: "-y-"
- 1. tekil şahıs eki: "-im"
- Bu ekleri birleştirdiğimizde "çöz-e-mez mi-y-im?" yani "Çözemez miyim?" biçimini elde ederiz. Bu ifade, "çözme yeteneğim yok mu?" veya "çözmem mümkün değil mi?" anlamını taşır.
- Şimdi seçenekleri inceleyelim:
- A) Çözemez miyim? Bu ifade, yukarıda bulduğumuz yapıyla tamamen örtüşmektedir. "Çözebilirim" fiilinin olumsuz soru biçimidir.
- B) Çözemiyor muyum? Bu, şimdiki zamanın olumsuz soru biçimidir ("çözüyorum" fiilinin olumsuz sorusu). Oysa bizim fiilimiz geniş zamandaydı.
- C) Çözmeyebilir miyim? Bu, "çözmeme ihtimalim var mı?" anlamına gelir ve "çözebilirim" fiilinin olumsuz soru biçimi değildir; farklı bir anlam ve yapı taşır (olumsuz fiile yeterlilik eklenmiş).
- D) Çözmeyivermez miyim? Bu, "tezlik fiili" (-yiver-) ile oluşturulmuş bir yapıdır ve sorudaki fiilin olumsuz soru biçimiyle ilgisi yoktur.
Bu adımları takip ettiğimizde, "çözebilirim" birleşik fiilinin olumsuz soru biçiminin "Çözemez miyim?" olduğunu açıkça görmekteyiz.
Cevap A seçeneğidir.
