5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem temel cümle hem de yan cümle bulunmaktadır?
A) Annem yemek yaparken ben de ona yardım ettim.
B) Arkadaşlarım sinemaya gitti, ben evde kaldım.
C) Hava soğuktu, bu yüzden mont giydi.
D) Kitap okuyor, müzik dinliyordu.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, bir cümlede hem temel cümlenin hem de yan cümlenin bir arada bulunduğu seçeneği bulmamız isteniyor. Öncelikle "temel cümle" ve "yan cümle" kavramlarını hatırlayalım:
- Temel Cümle (Ana Cümle): Bir cümlenin ana yargısını bildiren, tek başına anlamlı olabilen ve cümlenin asıl yüklemini içeren kısmıdır.
- Yan Cümle (Yan Tümce): Temel cümlenin bir ögesi (özne, nesne, tümleç vb.) gibi görev yapan, tek başına tam bir yargı bildirmeyen ve genellikle fiilimsiler (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) veya bazı bağlaçlarla kurulan cümleciklerdir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Annem yemek yaparken ben de ona yardım ettim.
- Bu cümlede iki farklı yargı var gibi görünüyor.
- "yardım ettim" ifadesi cümlenin ana yüklemidir ve ana yargıyı bildirir. Bu kısım temel cümledir.
- "Annem yemek yaparken" kısmına dikkat edelim. Burada "yapmak" fiiline "-ken" zarf-fiil eki gelmiştir. Zarf-fiiller, temel cümlenin zarf tümleci görevinde kullanılan yan cümleler kurar. Bu kısım yan cümledir.
- Yani bu cümlede hem temel cümle ("ben de ona yardım ettim") hem de yan cümle ("Annem yemek yaparken") bulunmaktadır.
- B) Arkadaşlarım sinemaya gitti, ben evde kaldım.
- Bu cümlede "gitti" ve "kaldım" olmak üzere iki ayrı yüklem vardır.
- "Arkadaşlarım sinemaya gitti" kendi başına anlamlı bir cümledir.
- "ben evde kaldım" da kendi başına anlamlı bir cümledir.
- Bu iki cümle, virgülle bağlanmış iki bağımsız temel cümledir. Birbirlerinin yan cümlesi değildirler.
- C) Hava soğuktu, bu yüzden mont giydi.
- Bu cümlede "soğuktu" ve "giydi" olmak üzere iki ayrı yüklem vardır.
- "Hava soğuktu" kendi başına anlamlı bir cümledir.
- "bu yüzden mont giydi" de kendi başına anlamlı bir cümledir.
- Bu iki cümle, bir sebep-sonuç ilişkisiyle bağlanmış iki bağımsız temel cümledir. Birbirlerinin yan cümlesi değildirler.
- D) Kitap okuyor, müzik dinliyordu.
- Bu cümlede "okuyor" ve "dinliyordu" olmak üzere iki yüklem vardır.
- Ancak bu iki yüklem, aynı özneye (o) bağlıdır ve eş görevli eylemleri ifade eder.
- Bu tür cümleler genellikle tek bir temel cümlenin birden fazla yüklemi olduğu veya sıralı cümle olduğu kabul edilir. Burada bir yan cümle bulunmamaktadır.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, A seçeneğindeki cümlenin hem temel cümleyi hem de fiilimsiyle kurulmuş bir yan cümleyi içerdiği açıkça görülmektedir.
Cevap A seçeneğidir.
