Dilek (Tasarlama) kipleri nelerdir Test 1

Hangi seçenekteki cümlede dilek kiplerinden biri kullanılmamıştır?

A) Bu yaz tatilinde denize girelim.
B) Ödevlerimi zamanında bitirmeliyim.
C) Dün akşam çok güzel bir rüya gördüm.
D) Keşke sen de bizimle gelsen.

Sevgili öğrenciler, bu soruda Türkçedeki dilek kipleri konusunu pekiştireceğiz. Dilek kipleri, fiillerin bir eylemi dilek, istek, şart, gereklilik veya emir şeklinde ifade etmesini sağlayan kiplerdir. Haber kipleri (bildirme kipleri) ise eylemin zamanını (geçmiş, şimdiki, gelecek, geniş zaman) bildirir.

• Öncelikle, dilek kiplerini hatırlayalım:

  Gereklilik Kipi: Fiile "-meli, -malı" ekleri gelerek yapılır. Bir işin yapılması gerektiğini bildirir. (Örnek: gelmeliyim, yapmalısın)

  Şart Kipi: Fiile "-se, -sa" ekleri gelerek yapılır. Bir eylemin gerçekleşmesini şarta bağlar veya bir dileği ifade eder. (Örnek: gelse, yapsa)

  İstek Kipi: Fiile "-e, -a" ekleri gelerek yapılır. Bir eylemin yapılmasını ister veya önerir. (Örnek: gelelim, yapayım)

  Emir Kipi: Fiile özel bir ek gelmez, şahıs ekleriyle veya yalın haliyle kullanılır. Bir eylemin yapılmasını emreder. (Örnek: gel, yapın)

• Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim ve hangi kipin kullanıldığına bakalım:
• A) Bu yaz tatilinde denize girelim.

  Buradaki fiil "girelim"dir. Fiil kökü "gir-" üzerine "-e" (istek kipi eki) ve "-lim" (1. çoğul şahıs eki) gelmiştir. Bu cümle, bir isteği veya öneriyi ifade ettiği için İstek Kipi kullanılmıştır.

• B) Ödevlerimi zamanında bitirmeliyim.

  Buradaki fiil "bitirmeliyim"dir. Fiil kökü "bitir-" üzerine "-meli" (gereklilik kipi eki) ve "-yim" (1. tekil şahıs eki) gelmiştir. Bu cümle, bir gerekliliği veya zorunluluğu ifade ettiği için Gereklilik Kipi kullanılmıştır.

• C) Dün akşam çok güzel bir rüya gördüm.

  Buradaki fiil "gördüm"dür. Fiil kökü "gör-" üzerine "-dü" (görülen geçmiş zaman eki) ve "-m" (1. tekil şahıs eki) gelmiştir. Görülen geçmiş zaman, bir eylemin geçmişte kesin olarak gerçekleştiğini bildiren bir haber (bildirme) kipidir. Dilek kiplerinden biri değildir, çünkü eylemin zamanını bildirir, bir dilek, istek, şart veya gereklilik anlamı taşımaz.

• D) Keşke sen de bizimle gelsen.

  Buradaki fiil "gelsen"dir. Fiil kökü "gel-" üzerine "-se" (şart kipi eki) ve "-n" (2. tekil şahıs eki) gelmiştir. "Keşke" kelimesiyle birlikte bir dileği veya şartı ifade ettiği için bu bir Şart Kipi cümlesidir.

• Gördüğümüz gibi, A, B ve D seçeneklerindeki cümlelerde dilek kiplerinden biri (istek, gereklilik, şart) kullanılmıştır. C seçeneğindeki cümlede ise eylemin geçmiş zamanda gerçekleştiğini bildiren görülen geçmiş zaman kipi kullanılmıştır. Bu nedenle C seçeneği dilek kiplerinden birini içermez.

Cevap C seçeneğidir.