7. "Öğretmenin anlattıklarını dikkatle dinleyen öğrenciler, sınavda başarılı oldu."
Bu cümlenin yapı özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
A) Basit cümle - tek yargı
B) Birleşik cümle - iç içe yargılar
C) Basit cümle - sade yapı
D) Birleşik cümle - sıralı yapı
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, verilen cümlenin yapı özelliğini doğru bir şekilde belirlememiz isteniyor. Cümlelerin yapı özelliklerini anlamak için öncelikle temel kavramları hatırlayalım:
- Basit Cümle: Sadece tek bir yargı (çekimli fiil veya ek fiille yüklem olmuş isim/isim soylu sözcük) bildiren cümlelerdir. Yan cümlecik (fiilimsi, "ki" bağlacı, şart kipi vb. ile oluşan ek yargı) içermezler.
- Birleşik Cümle: Bir temel cümle ve bu temel cümleye bağlı en az bir yan cümlecikten oluşan cümlelerdir. Yan cümlecikler farklı şekillerde oluşabilir:
- Girişik Birleşik Cümle: Yan cümlecik bir fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) ile kurulur. Bu tür cümlelerde fiilimsi, temel cümlenin bir ögesi gibi görev yapar ve temel yargının içine "iç içe" girmiş bir başka yargı oluşturur.
- Ki'li Birleşik Cümle: Yan cümlecik "ki" bağlacı ile temel cümleye bağlanır.
- Şartlı Birleşik Cümle: Yan cümlecik şart kipi (-se/-sa) ile kurulur.
- İç İçe Birleşik Cümle: Bir cümlenin içine başka bir cümlenin (genellikle alıntı bir sözün) yerleştirilmesiyle oluşur.
- Sıralı Cümle: İki veya daha fazla bağımsız cümlenin virgül veya noktalı virgülle birbirine bağlanmasıyla oluşur. Her cümlenin kendi yüklemi vardır.
- Bağlı Cümle: İki veya daha fazla bağımsız cümlenin "ve, ama, fakat, çünkü" gibi bağlaçlarla birbirine bağlanmasıyla oluşur.
Şimdi sorudaki cümleyi inceleyelim:
"Öğretmenin anlattıklarını dikkatle dinleyen öğrenciler, sınavda başarılı oldu."
- Öncelikle cümlenin temel yargısını (yüklemini) bulalım: "başarılı oldu." Bu, cümlenin ana eylemini ve yargısını bildiren çekimli fiildir.
- Cümlede başka bir çekimli fiil var mı? Hayır, yok. Ancak "dinleyen" kelimesi dikkatimizi çekiyor. "Dinlemek" fiiline "-en" eki gelerek bir sıfat-fiil (fiilimsi) oluşturmuştur.
- "Dinleyen" kelimesi, "öğrenciler" ismini niteleyerek bir yan cümlecik oluşturmuştur: "Öğretmenin anlattıklarını dikkatle dinleyen öğrenciler". Bu yan cümlecik, temel cümlenin öznesinin bir parçası olarak görev yapmaktadır.
- Gördüğümüz gibi, cümlede bir temel yargı ("başarılı oldu") ve bu temel yargının içinde yer alan, fiilimsiyle kurulmuş bir yan yargı ("dinleyen") bulunmaktadır. Fiilimsiyle kurulan yan cümlecikler, temel cümlenin içine "iç içe" geçmiş bir başka yargı oluşturur. Bu durum, cümleyi Girişik Birleşik Cümle yapar.
- Girişik Birleşik Cümleler, "Birleşik cümle - iç içe yargılar" tanımına uyar. Çünkü fiilimsi, temel yargının içine girerek yeni bir yargı katmaktadır.
Şimdi seçenekleri değerlendirelim:
- A) Basit cümle - tek yargı: Yanlış. Cümlede "başarılı oldu" temel yargısının yanı sıra "dinleyen" fiilimsisiyle kurulmuş bir yan yargı daha vardır. Bu nedenle tek yargılı değildir.
- B) Birleşik cümle - iç içe yargılar: Doğru. Cümle, bir temel yargı ve fiilimsiyle kurulmuş bir yan yargı içerdiği için birleşik cümledir. Fiilimsinin oluşturduğu yan yargı, temel yargının içine "iç içe" geçmiştir.
- C) Basit cümle - sade yapı: Yanlış. A seçeneğiyle aynı nedenden dolayı yanlıştır. "Sade yapı" terimi, yapısal analizi tam olarak karşılamaz.
- D) Birleşik cümle - sıralı yapı: Yanlış. Sıralı cümlelerde birden fazla bağımsız temel cümle virgülle bağlanır. Bu cümlede ise sadece bir temel yargı ve bir fiilimsiyle kurulmuş yan yargı vardır.
Bu açıklamalara göre, cümlemiz bir temel yargı ve fiilimsiyle kurulmuş bir yan yargı içerdiği için birleşik cümledir ve bu yan yargı temel yargının içine "iç içe" geçmiştir.
Cevap B seçeneğidir.
