8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde basit ve birleşik cümle doğru eşleştirilmiştir?
A) Basit: Koştu, yakaladı. - Birleşik: Eve gidip yattı.
B) Basit: Okuyor ve yazıyor. - Birleşik: Kitap okuyor.
C) Basit: Geldi, gördü, gitti. - Birleşik: Gelip gitti.
D) Basit: Çalışıp başardı. - Birleşik: Çalıştı, başardı.
Merhaba sevgili öğrenciler,
Bu soruda, cümle türlerinden "basit cümle" ve "birleşik cümle" kavramlarını doğru bir şekilde eşleştiren seçeneği bulmamız isteniyor. Öncelikle bu iki cümle türünün temel özelliklerini hatırlayalım:
- Basit Cümle: Tek bir yüklemi olan ve içinde fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil), şart kipiyle (-sa/-se) çekimlenmiş bir fiil, "ki" bağlacıyla bağlanmış bir yan cümlecik veya alıntı cümle (iç içe birleşik cümle) bulunmayan cümlelerdir. Tek bir yargı bildirirler.
- Birleşik Cümle: Temel bir cümlesi olan ve bu temel cümlenin içinde fiilimsi, şart kipiyle çekimlenmiş bir fiil, "ki" bağlacı veya alıntı cümle gibi bir yan cümlecik barındıran cümlelerdir. Birden fazla yargı bildirirler. (Sorudaki örnekler genellikle "Girişik Birleşik Cümle" türüne, yani fiilimsi içeren birleşik cümlelere odaklanmıştır.)
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Basit: Koştu, yakaladı. - Birleşik: Eve gidip yattı.
- "Koştu, yakaladı." cümlesinde "koştu" ve "yakaladı" olmak üzere iki yüklem bulunmaktadır. Bu cümle, aslında virgülle ayrılmış iki ayrı yargı içerdiği için "sıralı cümle"dir. Ancak, içinde fiilimsi, şart kipi, "ki" bağlacı veya alıntı cümle gibi bir yan cümlecik bulunmadığı için "birleşik cümle" özelliklerini taşımaz. Bu tür sorularda bazen, yan cümlecik içermeyen cümleler (basit, sıralı, bağlı) genel olarak "birleşik olmayan" anlamında "basit" kategorisinde değerlendirilebilir.
- "Eve gidip yattı." cümlesinde "gidip" kelimesi bir zarf-fiildir. Fiilimsi içeren cümleler "girişik birleşik cümle" olarak adlandırılır. Dolayısıyla bu cümle doğru bir şekilde "birleşik" olarak eşleştirilmiştir. Bu eşleştirme, seçenekler arasında en doğru olanıdır.
- B) Basit: Okuyor ve yazıyor. - Birleşik: Kitap okuyor.
- "Okuyor ve yazıyor." cümlesinde "okuyor" ve "yazıyor" yüklemleri "ve" bağlacıyla bağlanmıştır. Bu bir "bağlı cümle"dir, "basit cümle" değildir.
- "Kitap okuyor." cümlesi tek yüklemli ve içinde fiilimsi vb. bulunmayan bir "basit cümle"dir. "Birleşik" olarak eşleştirilmesi yanlıştır.
- C) Basit: Geldi, gördü, gitti. - Birleşik: Gelip gitti.
- "Geldi, gördü, gitti." cümlesinde üç ayrı yüklem bulunmaktadır. Bu bir "sıralı cümle"dir, "basit cümle" değildir.
- "Gelip gitti." cümlesinde "gelip" kelimesi bir zarf-fiildir. Fiilimsi içerdiği için bu bir "girişik birleşik cümle"dir. Bu eşleştirme doğrudur. Ancak, "Basit" kısmındaki eşleştirme A seçeneğindeki gibi teknik olarak doğru değildir.
- D) Basit: Çalışıp başardı. - Birleşik: Çalıştı, başardı.
- "Çalışıp başardı." cümlesinde "çalışıp" kelimesi bir zarf-fiildir. Fiilimsi içerdiği için bu bir "girişik birleşik cümle"dir. "Basit" olarak eşleştirilmesi yanlıştır.
- "Çalıştı, başardı." cümlesinde "çalıştı" ve "başardı" yüklemleri virgülle ayrılmıştır. Bu bir "sıralı cümle"dir. "Birleşik" olarak eşleştirilmesi yanlıştır.
Yukarıdaki analizler sonucunda, B ve D seçeneklerindeki eşleştirmelerin kesinlikle yanlış olduğu görülmektedir. A ve C seçeneklerinde ise "Birleşik" olarak belirtilen kısımlar doğru eşleştirilmiştir. Ancak "Basit" olarak belirtilen kısımlar (Koştu, yakaladı. ve Geldi, gördü, gitti.) teknik olarak "sıralı cümle" olmalarına rağmen, "birleşik cümle" özelliklerini (fiilimsi, şart kipi vb.) taşımadıkları için "birleşik olmayan" anlamında "basit" kategorisinde değerlendirilebilecek en uygun seçenek A'dır.
Cevap A seçeneğidir.
