Kafiye şeması (Düz, Çapraz, Sarmal) Test 2

Bir dörtlükte "a b b a" şeklinde bir uyak örgüsü bulunmaktadır. Bu uyak örgüsü aşağıdakilerden hangisiyle adlandırılır?

A) Düz uyak
B) Çapraz uyak
C) Sarmal uyak
D) Örüşük uyak

Sevgili öğrenciler,

Şiirlerde uyak örgüsü, dizelerin son seslerinin veya kelimelerinin birbiriyle uyumuna göre belirlenen bir düzenlemedir. Bu düzenlemeyi harflerle gösteririz. Aynı harf, aynı uyak sesini temsil ederken, farklı harfler farklı uyak seslerini gösterir. Sorumuzdaki "a b b a" örgüsü de bu uyak düzenlerinden biridir.

Şimdi seçenekleri tek tek inceleyerek doğru cevabı bulalım:

• A) Düz uyak (AABB): Bu uyak örgüsünde, bir dörtlüğün ilk iki dizesi kendi arasında, son iki dizesi de kendi arasında uyaklıdır. Yani birinci dize ikinciyle, üçüncü dize dördüncüyle uyaklıdır.

  Örnek:

  Gönlümde açan güller soldu (A)

  Gözlerim yaşlarla doldu (A)

  Hayat bir rüya gibi (B)

  Geçip gitti sanki dibi (B)

• B) Çapraz uyak (ABAB): Bu uyak örgüsünde, bir dörtlüğün birinci dizesi üçüncüyle, ikinci dizesi ise dördüncüyle uyaklıdır. Dizeler birbirini çaprazlama keser gibi uyaklanır.

  Örnek:

  Rüzgar eser dallar oynar (A)

  Deniz coşar dalga vurur (B)

  Kuşlar uçar şarkı söyler (A)

  Güneş doğar günü kurur (B)

• C) Sarmal uyak (ABBA): Bu uyak örgüsünde, bir dörtlüğün birinci dizesi dördüncüyle, ikinci dizesi ise üçüncüyle uyaklıdır. Uyaklar birbirini sarar gibi bir düzen oluşturur. Sorumuzda verilen "a b b a" örgüsü tam da bu yapıyı ifade eder. İlk ve son dize aynı uyakla (a), ortadaki iki dize ise farklı bir uyakla (b) birbirini sarmalar.

  Örnek:

  Gözlerimden yaşlar süzülür (A)

  Hasretinle kalbim yanar (B)

  Her gece seni aranır (B)

  Yüreğimde fırtına çözülür (A)

• D) Örüşük uyak (ABA BCB CDC...): Bu uyak örgüsü genellikle üçer dizelik bentlerden (tersetlerden) oluşur ve bentler arasında bir bağlantı kurar. İlk bendin birinci ve üçüncü dizeleri uyaklıyken (A), ikinci dizesi (B) bir sonraki bendin birinci ve üçüncü dizeleriyle uyaklı olur. Yani ABA BCB CDC şeklinde ilerler. Bir dörtlükte tek başına görülmez, daha uzun şiirlerde bir örgü oluşturur.

  Örnek (Üçer dizelik bentlerle):

  Yolun sonunda bir ışık var (A)

  Umutla bekler seni yâr (B)

  Gönlümde açan bahar var (A)

  ***

  Gözlerinde parlayan bir yâr (B)

  Hayatın anlamı sende gizli (C)

  Sevginle her yerim yâr (B)

Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşıldığı gibi, "a b b a" şeklinde bir uyak örgüsü, sarmal uyak olarak adlandırılır çünkü ilk ve son dizeler, ortadaki iki dizeyi sarmalar.

Cevap C seçeneğidir.