🎓 18. Yüzyıl Osmanlı Tarihi (Gerileme Dönemi) konu anlatımı Test 2 - Ders Notu
Bu ders notu, 18. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu'nun siyasi olayları, önemli anlaşmaları, reform çabaları ve dönemin genel özelliklerini kapsayan temel konuları özetlemektedir. Testinizde karşılaşabileceğiniz kritik bilgileri sade bir dille sunar.
📌 18. Yüzyılın Genel Özellikleri ve Gerileme Dönemi
18. yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu için "Gerileme Dönemi" olarak kabul edilir. Bu dönemde imparatorluk, toprak kayıpları yaşarken, Avrupa karşısında askeri ve ekonomik üstünlüğünü kaybetmeye başlamıştır. İçeride ise merkezi otorite zayıflamış, eyaletlerde ayanlar güçlenmiştir.
- Toprak Kayıpları: Özellikle Rusya ve Avusturya ile yapılan savaşlar sonucunda büyük topraklar kaybedilmiştir.
- Askeri Zayıflık: Avrupa ordularının gerisinde kalan Osmanlı ordusu, reform çabalarına rağmen istenilen seviyeye gelememiştir.
- Ekonomik Sorunlar: Kapitülasyonlar, dış ticaret açığı ve iç karışıklıklar ekonomiyi olumsuz etkilemiştir.
- Batı Etkisi: İlk kez Batı'nın üstünlüğü kabul edilmiş ve Batı tarzı reformlar gündeme gelmiştir.
💡 İpucu: Gerileme dönemi, Osmanlı'nın sadece askeri değil, aynı zamanda idari, ekonomik ve sosyal yapısındaki bozulmaların da belirginleştiği bir süreçtir.
📌 Önemli Savaşlar ve Anlaşmalar
18. yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu'nun büyük güçlerle yaptığı savaşlar ve bu savaşlar sonucunda imzaladığı kritik anlaşmalarla doludur. Bu anlaşmalar, imparatorluğun siyasi haritasını ve uluslararası konumunu derinden etkilemiştir.
- Prut Antlaşması (1711): Osmanlı'nın Rusya'ya karşı kazandığı son büyük zaferlerden biridir. Azak Kalesi geri alınmıştır.
- Pasarofça Antlaşması (1718): Avusturya ile imzalanmıştır. Banat, Belgrad ve Kuzey Sırbistan gibi önemli topraklar kaybedilmiştir. Bu antlaşma Lale Devri'nin başlangıcı kabul edilir.
- Küçük Kaynarca Antlaşması (1774): Rusya ile imzalanan en ağır antlaşmalardan biridir.
- Kırım bağımsız olmuştur (ancak fiilen Rusya'ya bağlanma yolunda ilk adım).
- Rusya'ya savaş tazminatı ödenmiştir.
- Rusya, Osmanlı Ortodokslarının hamisi olma hakkını elde etmiştir.
- Rusya, Karadeniz'de donanma bulundurma ve boğazları kullanma hakkı kazanmıştır.
- Ziştovi Antlaşması (1791): Avusturya ile imzalanmıştır. Avusturya, aldığı yerleri geri vermiş ve Osmanlı toprak bütünlüğüne saygı duyacağını taahhüt etmiştir. Osmanlı-Avusturya savaşları bu antlaşma ile sona ermiştir.
- Yaş Antlaşması (1792): Rusya ile imzalanmıştır. Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu resmen kabul edilmiştir.
⚠️ Dikkat: Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı için hem siyasi hem de dini açıdan büyük kayıplar içeren, dönüm noktası niteliğinde bir antlaşmadır.
📌 Lale Devri (1718-1730)
Pasarofça Antlaşması ile başlayan ve Patrona Halil İsyanı ile sona eren bu dönem, Sultan III. Ahmed ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın öncülüğünde, askeri reformlardan ziyade kültürel ve sosyal alanda Batı'ya açılmanın yaşandığı bir süreçtir.
- Batılılaşma: Avrupa'dan mimari ve sanat anlayışları benimsenmiştir (Köşkler, bahçeler, çeşmeler).
- İlk Matbaa: İbrahim Müteferrika ve Said Efendi tarafından ilk özel matbaa kurulmuştur (1727).
- Elçilikler: Avrupa başkentlerine (Paris, Viyana) geçici elçilikler gönderilmiştir.
- Yenilikler: Çiçek aşısı uygulaması, Tulumbacılar (itfaiye örgütü) kurulmuştur.
- Sonu: Halkın lüks ve israftan rahatsız olması, vergilerin artması ve İran savaşlarındaki başarısızlıklar Patrona Halil İsyanı'na yol açmış, Lale Devri sona ermiştir.
📝 Örnek: Lale Devri'ndeki Batılılaşma, askeri alandan çok, yaşam tarzı ve sanatsal alanda kendini göstermiştir. Örneğin, Avrupa'daki barok ve rokoko tarzı mimari, İstanbul'daki yapılarda etkisini göstermiştir.
📌 III. Selim ve Nizam-ı Cedit Dönemi (1789-1807)
III. Selim, Osmanlı İmparatorluğu'nda kapsamlı ve köklü reformlar yapmaya çalışan ilk padişahtır. Amacı, imparatorluğu modernleştirerek Avrupa devletleri seviyesine çıkarmaktı. Bu reformların genel adı "Nizam-ı Cedit" (Yeni Düzen) idi.
- Askeri Reformlar:
- Avrupa tarzında eğitimli, modern bir ordu (Nizam-ı Cedit ordusu) kurulmuştur.
- Mühendishane-i Berr-i Hümayun (Kara Mühendis Okulu) açılmıştır.
- Topçu Ocağı ıslah edilmiştir.
- Siyasi ve Diplomatik Reformlar:
- Avrupa başkentlerinde (Londra, Paris, Viyana, Berlin) ilk sürekli elçilikler açılmıştır.
- Devlet adamlarının Batı dillerini öğrenmesi teşvik edilmiştir.
- Ekonomik Reformlar:
- Nizam-ı Cedit ordusunun masraflarını karşılamak için İrad-ı Cedit hazinesi kurulmuştur.
- Yerli malı kullanımı teşvik edilmiştir.
- Sonu: Reformlar, başta Yeniçeriler, ulema ve bazı devlet adamları olmak üzere gelenekselci çevrelerin büyük tepkisini çekmiştir. Kabakçı Mustafa İsyanı ile III. Selim tahttan indirilmiş ve Nizam-ı Cedit dönemi sona ermiştir.
💡 İpucu: III. Selim'in reformları, Lale Devri'nden farklı olarak, devletin temel askeri ve idari yapısını hedeflemiş, ancak güçlü muhalefet nedeniyle tam başarıya ulaşamamıştır.
📌 18. Yüzyılda İç Dinamikler ve Ayânlar
18. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun merkezi otoritesi zayıflamış, taşrada "ayan" adı verilen yerel güç sahipleri ortaya çıkmıştır. Bu ayanlar, bölgelerinde vergi toplama, asker besleme ve hatta yargılama yetkilerini ellerinde tutarak devletin gücünü sarsmışlardır.
- Merkezi Otoritenin Zayıflaması: Uzun süren savaşlar, mali sıkıntılar ve rüşvet-iltimas, devletin taşra üzerindeki kontrolünü azaltmıştır.
- Ayânların Ortaya Çıkışı: Köklü ailelerden gelen, toprak sahibi veya ticaretle uğraşan bu kişiler, bulundukları bölgelerde ekonomik ve siyasi güç kazanmışlardır.
- Vergi Toplama: Ayânlar, iltizam sistemi aracılığıyla vergi toplama hakkını elde ederek daha da zenginleşmişlerdir.
- Askeri Güç: Kendi silahlı güçlerini bulundurarak merkezi otoriteye karşı zaman zaman bağımsız hareket edebilmişlerdir.
⚠️ Dikkat: Ayânların güçlenmesi, Osmanlı Devleti'nin klasik merkeziyetçi yapısından uzaklaşarak, taşrada yerel güç odaklarının ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu durum, 19. yüzyıldaki "Sened-i İttifak" gibi gelişmelerin de zeminini hazırlamıştır.
