KPSS Vatandaşlık çıkmış sorular Test 1

🎓 KPSS Vatandaşlık çıkmış sorular Test 1 - Ders Notu

Bu ders notu, KPSS Vatandaşlık dersinin ilk konularını kapsayan "Test 1"deki temel kavramları ve önemli bilgileri özetlemektedir. Hukukun temel prensipleri, sosyal hayatı düzenleyen kurallar, kişilik hukuku ve devlet/hükümet sistemleri gibi konulara odaklanacağız.

📌 Sosyal Hayatı Düzenleyen Kurallar ve Hukuk Kuralları

İnsanlar toplu halde yaşar ve bu yaşamı düzenleyen çeşitli kurallar vardır. Hukuk kuralları da bunlardan biridir ve kendine özgü nitelikleri bulunur.

• Sosyal Hayatı Düzenleyen Kurallar:
  • Din Kuralları: İlahi emir ve yasaklara dayanır. Yaptırımı manevidir (ahirette ceza veya günah).
  • Ahlak Kuralları: İyi-kötü, doğru-yanlış gibi değer yargılarına dayanır. Yaptırımı manevidir (vicdan azabı, toplum dışlama).
  • Görgü Kuralları: Toplumun nezaket ve davranış kalıplarıdır. Yaptırımı hafif manevidir (ayıplanma, dışlanma).
  • Hukuk Kuralları: Devlet destekli, genel, soyut, sürekli ve kişilik dışı kurallardır. Yaptırımı maddi ve devlet gücüne dayanır.
• Hukuk Kurallarının Özellikleri:
  • Genellik: Belirli bir kişiye değil, aynı durumda olan herkese uygulanır.
  • Soyutluk: Belirli bir olaya değil, benzer nitelikteki tüm olaylara uygulanır.
  • Süreklilik: Yürürlükten kaldırılmadıkça geçerliliğini korur.
  • Kişilik Dışı Olma: Bireylerden bağımsız olarak vardır ve uygulanır.
  • Maddi Yaptırım: Devlet gücüyle desteklenir ve zorla uygulanabilir.

💡 İpucu: Sosyal hayatı düzenleyen diğer kuralların (din, ahlak, görgü) yaptırımları manevi iken, hukuk kurallarının yaptırımı maddi ve devlet zoruyladır. Bu, en önemli farktır!

📌 Hukukun Yaptırım Türleri (Müeyyideler)

Hukuk kurallarına uyulmadığında devlet tarafından uygulanan zorlayıcı sonuçlara yaptırım denir.

• Ceza: Suç işleyen kişiye devlet tarafından uygulanan yaptırım. (Örn: Hapis cezası, adli para cezası)
• Cebri İcra: Borcunu kendi isteğiyle ödemeyen kişinin, devlet zoruyla borcunun tahsil edilmesi. (Örn: Maaşa haciz konulması)
• Tazminat: Hukuka aykırı bir fiille başkasına verilen zararın para veya mal ile giderilmesi. (Örn: Trafik kazasında oluşan hasarın ödenmesi)
• Geçersizlik (Hükümsüzlük): Hukuki işlemin kanunun öngördüğü şekil veya esaslara uymaması nedeniyle hiç doğmaması veya baştan itibaren geçersiz sayılması.
  • Yokluk: Hukuki işlemin kurucu unsurlardan birinin eksikliği nedeniyle hiç doğmaması. (Örn: Resmi nikah memuru olmadan yapılan evlilik)
  • Mutlak Butlan: Hukuki işlemin kanuna, ahlaka veya kamu düzenine aykırı olması nedeniyle baştan itibaren geçersiz sayılması. (Örn: Akıl hastası ile yapılan evlilik)
  • Nispi Butlan: Hukuki işlemin irade sakatlığı (hata, hile, korkutma) nedeniyle sakat olması ve ilgili kişinin talebiyle geçersiz kılınabilmesi. (Örn: Yanıltılarak yapılan sözleşme)
• İptal: İdari işlemlerin hukuka aykırı olması durumunda yargı organları tarafından ortadan kaldırılması. (Örn: Hukuka aykırı bir atama kararının iptali)

⚠️ Dikkat: Yokluk, mutlak butlan ve nispi butlan arasındaki farkları iyi anlamak önemlidir. Yoklukta işlem hiç oluşmaz, mutlak butlanda oluşur ama baştan geçersizdir, nispi butlanda ise ilgili kişi isterse geçersiz hale gelir.

📌 Kişilik Hukuku: Hak Ehliyeti ve Fiil Ehliyeti

Hukukta "kişi" kavramı, haklara ve borçlara sahip olabilme yeteneğini ifade eder. Bu yetenekler "ehliyet" kavramıyla açıklanır.

• Hak Ehliyeti:
  • Haklara ve borçlara sahip olabilme yeteneğidir.
  • Tam ve sağ doğum koşuluyla anne rahmine düşme anında başlar. (Ceninin hak ehliyeti vardır.)
  • Ölümle sona erer.
  • Herkes hak ehliyetine sahiptir ve bu ehliyet eşittir. (Akıl hastası veya bebek de mirasçı olabilir.)
• Fiil Ehliyeti:
  • Kişinin kendi fiilleriyle hak ve borç yaratabilme, yani hukuki işlem yapabilme yeteneğidir.
  • Üç temel şarta bağlıdır:
    1. Ayırt Etme Gücüne Sahip Olmak (Mümeyyiz Olmak): İyiyi kötüden, doğruyu yanlıştan ayırt edebilme yeteneği. Yaş, akıl hastalığı, sarhoşluk gibi durumlar bu gücü etkileyebilir.
    2. Ergin Olmak: Kanunen belirlenen yaşa ulaşmak.
       • Normal Erginlik: 18 yaşını doldurmak.
       • Evlenme ile Erginlik: Erkek ve kadın 17 yaşını doldurduğunda mahkeme izniyle evlenebilir ve evlenmeyle ergin sayılır. (Olağanüstü evlenme yaşı 16'dır.)
       • Mahkeme Kararıyla Erginlik (Kaza-i Rüşt): 15 yaşını dolduran kişi, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkeme kararıyla ergin kılınabilir.
    3. Kısıtlı Olmamak (Mahcur Olmamak): Bir mahkeme kararıyla fiil ehliyetinin kısıtlanmamış olması. (Örn: Akıl hastalığı, savurganlık, bir yıl veya daha fazla hürriyeti bağlayıcı ceza gibi nedenlerle kısıtlanma)

💡 İpucu: Hak ehliyeti pasif (sahip olma) bir yetenekken, fiil ehliyeti aktif (işlem yapma) bir yetenektir. Fiil ehliyetinin şartları (ayırt etme gücü, erginlik, kısıtlı olmama) sıkça karıştırılır, bu üçünü iyi öğrenin!

📌 Devlet Şekilleri ve Hükümet Sistemleri

Devletin yapısı ve yönetim biçimi farklı şekillerde sınıflandırılabilir.

• Devlet Şekilleri:
  • Üniter Devlet: Tek bir merkezi otoriteye sahip, tek hukuk düzeni olan devlettir. Türkiye üniter bir devlettir. (Tek bayrak, tek başkent, tek ordu, tek para vb.)
  • Federal Devlet: Merkezi bir federal yönetim ile federe (eyalet, özerk bölge) devletlerin birleşmesiyle oluşur. Hem federal hem de federe devletlerin kendi hukuk düzenleri ve yetkileri vardır. (Örn: ABD, Almanya)
  • Konfederal Devlet: Bağımsız devletlerin belirli amaçlar için oluşturduğu gevşek bir birlikteliktir. Her devlet kendi egemenliğini korur. Günümüzde pek örneği kalmamıştır.
• Hükümet Sistemleri:
  • Parlamenter Sistem: Yasama ve yürütme organları arasında yumuşak bir kuvvetler ayrılığı vardır. Yürütme (hükümet) yasama organının (parlamento) içinden çıkar ve ona karşı sorumludur. Parlamentonun hükümeti düşürme, hükümetin de parlamentoyu feshetme yetkisi olabilir. (Örn: Almanya, İngiltere, eski Türkiye sistemi)
  • Başkanlık Sistemi: Yasama ve yürütme organları arasında sert bir kuvvetler ayrılığı vardır. Başkan halk tarafından doğrudan seçilir ve yasama organından bağımsızdır, ona karşı sorumlu değildir. Başkanın parlamentoyu feshetme, parlamentonun da başkanı düşürme yetkisi yoktur (istisnai durumlar hariç). (Örn: ABD)
  • Yarı Başkanlık Sistemi: Parlamenter ve başkanlık sistemlerinin özelliklerini birleştiren karma bir sistemdir. Hem halk tarafından seçilen güçlü bir başkan hem de parlamentoya karşı sorumlu bir hükümet (başbakan) bulunur. (Örn: Fransa)

⚠️ Dikkat: Devlet şekilleri (üniter, federal) devletin toprak ve yönetim yapısını, hükümet sistemleri (parlamenter, başkanlık) ise yasama ve yürütme arasındaki ilişkiyi ifade eder. Bu iki kavramı karıştırmayın!

📝 **Ek Not:** Türkiye, 2017 Anayasa değişikliği ile Parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçiş yapmıştır. Bu sistem, başkanlık sistemine daha yakın özellikler taşımaktadır.