KPSS Ses olayları (Ünlü düşmesi, Benzeşme, Yumuşama) Test 1

🎓 KPSS Ses olayları (Ünlü düşmesi, Benzeşme, Yumuşama) Test 1 - Ders Notu

Bu ders notunda, KPSS Türkçe bölümünde sıkça karşılaşılan ve öğrencilerin temel dil bilgisi konularından olan ünlü düşmesi, ünsüz benzeşmesi (sertleşme) ve ünsüz yumuşaması (değişimi) ses olaylarını sade bir dille ele alacağız. Bu konuları kavrayarak testlerdeki başarı oranınızı artırabilirsiniz.

📌 Ünlü (Hece) Düşmesi

Ünlü düşmesi, iki heceli bazı sözcüklerin ikinci hecesindeki dar ünlünün (ı, i, u, ü) ünlüyle başlayan bir ek aldığında düşmesi olayıdır. Bu durum, kelimenin hece sayısını azaltarak telaffuzu kolaylaştırır.

• 📝 Kural: Son hecesinde dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunan bazı iki heceli sözcüklere, ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde sondaki dar ünlü düşer.
• Örnekler:
  • Boyun + -u = Boynu (Boyunu değil)
  • Akıl + -ı = Aklı (Akılı değil)
  • Burun + -u = Burnu (Burunu değil)
  • Omuz + -u = Omzu (Omuzu değil)
  • Gönül + -ü = Gönlü (Gönülü değil)
• Bazı birleşik fiillerin oluşumunda da ünlü düşmesi görülür:
  • Kayıp + olmak = Kaybolmak
  • Şükür + etmek = Şükretmek
  • Seyir + etmek = Seyretmek

💡 İpucu: Ünlü düşmesi genellikle isimlerde ve bazı fiillerin türemesi sırasında meydana gelir. Kelimenin kökünde bir değişiklik olup olmadığına dikkat edin.

📌 Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme)

Ünsüz benzeşmesi, Türkçe'de iki ünsüzün yan yana gelmesi durumunda, birinin diğerini etkileyerek kendine benzetmesi olayıdır. Özellikle sert ünsüzle biten bir kelimeye yumuşak ünsüzle başlayan bir ek geldiğinde bu durum ortaya çıkar.

• 📝 Kural: Bir kelime "f, s, t, k, ç, ş, h, p" (FıSTıKÇı ŞaHaP) sert ünsüzlerinden biriyle biterse ve bu kelimeye "c, d, g" ile başlayan bir ek gelirse, ekin başındaki "c, d, g" ünsüzleri sertleşerek "ç, t, k"ye dönüşür.
• Örnekler:
  • Kitap + -cı = Kitapçı (Kitapcı değil)
  • Sınıf + -da = Sınıfta (Sınıfda değil)
  • Ağaç + -dan = Ağaçtan (Ağaçdan değil)
  • Seç + -gin = Seçkin (Seçgin değil)
  • Türk + -ce = Türkçe (Türkce değil)

⚠️ Dikkat: Bu kural yabancı kökenli kelimelerde her zaman geçerli olmayabilir. Ayrıca, özel isimlerde ünsüz benzeşmesi olsa bile yazımda kesme işaretiyle ayrıldığı için ek benzeşmeden önceki haliyle yazılır (Örn: Zonguldak'a, değil Zonguldak'ka).

📌 Ünsüz Yumuşaması (Değişimi)

Ünsüz yumuşaması, sert ünsüzle biten bir kelimeye ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde, kelime sonundaki sert ünsüzün yumuşaması olayıdır. Bu da telaffuzu kolaylaştıran bir ses olayıdır.

• 📝 Kural: Türkçede "p, ç, t, k" sert ünsüzleriyle biten bir kelimeye ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde, bu "p, ç, t, k" ünsüzleri "b, c, d, ğ/g"ye dönüşür.
• Örnekler:
  • Kitap + -ı = Kitabı (Kitapı değil)
  • Ağaç + -a = Ağaca (Ağaç'a değil)
  • Kanat + -ı = Kanadı (Kanatı değil)
  • Renk + -i = Rengi (Renki değil)
  • Çorap + -ım = Çorabım (Çorapım değil)

💡 İpucu: Tek heceli kelimelerde ve bazı yabancı kökenli kelimelerde ünsüz yumuşaması görülmeyebilir (Örn: 'top' kelimesine ünlüyle başlayan ek geldiğinde 'topu' olur, 'tobu' olmaz). İstisnalara dikkat etmek testlerde size avantaj sağlar.