1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde şart birleşik zamanı (-se) diğerlerinden farklı bir görevde kullanılmıştır?
A) Yarın hava güzelse pikniğe gideriz.
B) Bu kitabı okuduysan fikrini merak ediyorum.
C) Sınavdan yüksek not aldıysa ailesi ona hediye alacak.
D) İşler erken biterse sinemaya gidebiliriz.
Sevgili öğrenciler, bu soruda Türkçedeki "şart birleşik zamanı" (-se) ekinin farklı kullanım görevlerini bulmamız isteniyor. Şart birleşik zamanı, bir eylemin veya durumun gerçekleşmesinin başka bir eyleme veya duruma bağlı olduğunu ifade eder. Genellikle fiil kök veya gövdelerine belirli bir zaman eki geldikten sonra "-sa/-se" ekinin eklenmesiyle oluşur.
- A) Yarın hava güzelse pikniğe gideriz.
- Burada "-se" eki "güzel" kelimesine eklenmiştir. "Güzel" bir sıfattır (isim soylu sözcük). Bu durumda "-se", ek fiilin (imek fiilinin) şart çekimi olarak kullanılmıştır. Yani "güzel ise" şeklinde açılabilir. Bu, birleşik zamanlı bir fiil değil, bir ismin veya sıfatın şart çekimidir.
- B) Bu kitabı okuduysan fikrini merak ediyorum.
- Burada "-se" eki "oku-" fiiline "duyulan geçmiş zaman" (-du/-muş) ekinden sonra gelmiştir: "oku-du-y-sa-n". Bu yapıya "Duyulan Geçmiş Zamanın Şartı" denir. Bu birleşik zamanlı bir fiildir. Bu kullanımda, şartın dayandığı geçmişteki eylemin (kitabı okuma) gerçekleşip gerçekleşmediği konuşmacı tarafından doğrudan bilinmemekte, daha çok duyum veya varsayıma dayanmaktadır. Konuşmacı, eylemin gerçekleştiği bilgisini dolaylı yoldan edinmiş veya varsaymaktadır.
- C) Sınavdan yüksek not aldıysa ailesi ona hediye alacak.
- Burada "-se" eki "al-" fiiline "görülen geçmiş zaman" (-dı/-di) ekinden sonra gelmiştir: "al-dı-y-sa". Bu yapıya "Görülen Geçmiş Zamanın Şartı" denir. Bu da birleşik zamanlı bir fiildir. Bu kullanımda, şartın dayandığı geçmişteki eylemin (not alma) gerçekleşip gerçekleşmediği konuşmacı tarafından bilinmemekte, ancak eylemin kendisi doğrudan gözlemlenebilir veya kesin olarak bilinebilir bir geçmiş olaya işaret eder.
- D) İşler erken biterse sinemaya gidebiliriz.
- Burada "-se" eki "bit-" fiiline "geniş zaman" (-er/-ar) ekinden sonra gelmiştir: "bit-er-se". Bu yapıya "Geniş Zamanın Şartı" denir. Bu da birleşik zamanlı bir fiildir. Bu kullanımda, şartın dayandığı eylem (işlerin bitmesi) gelecekteki veya genel bir durumu ifade eder.
Şimdi seçenekleri tekrar değerlendirelim:
- A seçeneğindeki "güzelse" ifadesi, bir fiilin birleşik zamanlı şart çekimi değil, ek fiilin (imek) bir sıfata gelerek oluşturduğu şart çekimidir. Bu yönüyle diğerlerinden yapısal olarak farklıdır. Ancak soru "şart birleşik zamanı" ifadesini kullandığı için, B, C ve D seçenekleri fiillerin birleşik zamanlı şart çekimleridir.
- B, C ve D seçeneklerinin hepsi fiillerin birleşik zamanlı şart çekimleridir. Ancak aralarında önemli bir görev farkı vardır.
- B seçeneğindeki "okuduysan" (Duyulan Geçmiş Zamanın Şartı), şartın dayandığı eylemin (kitabı okuma) konuşmacı tarafından doğrudan gözlemlenmediği, duyum veya varsayıma dayandığı bir durumu ifade eder. Yani, şartın temelindeki bilginin kaynağı dolaylıdır ve bu durum, şartın kendisini daha belirsiz veya varsayımsal kılar.
- C seçeneğindeki "aldıysa" (Görülen Geçmiş Zamanın Şartı), şartın dayandığı eylemin (not alma) geçmişte gerçekleştiği varsayılır, ancak bu eylem doğrudan gözlemlenmiş veya kesin olarak bilinen bir geçmiş olaya gönderme yapar.
- D seçeneğindeki "biterse" (Geniş Zamanın Şartı), şartın dayandığı eylem (işlerin bitmesi) gelecekteki veya genel bir durumu ifade eder.
Bu durumda, B seçeneğindeki "Duyulan Geçmiş Zamanın Şartı"nın kullanımı, şartın temelindeki bilginin dolaylı veya varsayımsal oluşu nedeniyle diğer birleşik zamanlı şart çekimlerinden (Görülen Geçmiş Zamanın Şartı ve Geniş Zamanın Şartı) farklı bir görev üstlenir. Bu, şartın ifade ettiği belirsizliğin veya varsayımın derecesini değiştirir.
Cevap B seçeneğidir.
