9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "göz" sözcüğü basit yapılı olarak kullanılmıştır?
A) Gözlüğünü nereye bıraktığını hatırlamıyor.
B) Gözleri dolu dolu olmuştu.
C) Gözcü tepeden hiç ayrılmadı.
D) Gözlem yapmak için teleskop aldı.
Sevgili öğrenciler, bu soruda "göz" sözcüğünün hangi cümlede basit yapılı olarak kullanıldığını bulmamız isteniyor. Bir sözcüğün basit yapılı olması demek, o sözcüğün herhangi bir yapım eki almamış olması demektir. Yapım ekleri, sözcüğün anlamını veya türünü değiştiren eklerdir. Çekim ekleri ise sözcüğün anlamını veya türünü değiştirmez, sadece cümledeki görevini belirler (çoğul, iyelik, hal ekleri gibi).
- A) Gözlüğünü nereye bıraktığını hatırlamıyor.
- Buradaki "gözlük" sözcüğü, "göz" ismine "-lük" yapım eki getirilerek türetilmiştir. "Göz" (organ) ile "gözlük" (nesne) arasında anlam farkı vardır. Bu nedenle "gözlük" türemiş yapılı bir sözcüktür.
- B) Gözleri dolu dolu olmuştu.
- Buradaki "gözleri" sözcüğü, "göz" ismine "-ler" (çoğul eki) ve "-i" (iyelik eki) çekim ekleri getirilerek oluşturulmuştur. Bu ekler, sözcüğün anlamını veya türünü değiştirmez. "Göz" yine "göz" anlamındadır. Dolayısıyla "göz" sözcüğü burada basit yapılı olarak kullanılmıştır.
- C) Gözcü tepeden hiç ayrılmadı.
- Buradaki "gözcü" sözcüğü, "göz" ismine "-cü" yapım eki getirilerek türetilmiştir. "Göz" (organ) ile "gözcü" (gözlem yapan kişi) arasında anlam farkı vardır. Bu nedenle "gözcü" türemiş yapılı bir sözcüktür.
- D) Gözlem yapmak için teleskop aldı.
- Buradaki "gözlem" sözcüğü, "göz" ismine "-lem" yapım eki getirilerek türetilmiştir. "Göz" (organ) ile "gözlem" (gözleme eylemi veya sonucu) arasında anlam farkı vardır. Bu nedenle "gözlem" türemiş yapılı bir sözcüktür.
Yukarıdaki analizlere göre, "göz" sözcüğünün sadece çekim ekleri alarak anlamını ve türünü değiştirmeden kullanıldığı seçenek B'dir. Diğer seçeneklerde "göz" sözcüğü yapım ekleri alarak yeni anlamda ve türemiş yapılı sözcükler oluşturmuştur.
Cevap B seçeneğidir.
