5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-erek" ekiyle türemiş bir fiilimsi, temel cümlenin yüklemini durum yönüyle niteler?
A) Güvercinler kanat çırparak havalandı.
B) Yağmur yağarak barajlar doldu.
C) Şarkı söyleyerek işe gidiyor.
D) Koşarak yanıma geldi.
Sevgili öğrenciler,
Bu soruda, "-erek" ekiyle türemiş bir fiilimsinin (zarf-fiilin) temel cümlenin yüklemini "durum" yönüyle nitelemesini arıyoruz. Hadi adım adım inceleyelim:
- Öncelikle "fiilimsi" ve "durum yönüyle nitelemek" ne demek, hatırlayalım:
- Fiilimsiler, fiillerden türeyen ancak fiil gibi çekimlenmeyen, cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevi gören sözcüklerdir. "-erek / -arak" eki, fiillere gelerek onları "zarf-fiil" yapar. Zarf-fiiller, cümlede genellikle yüklemi durum (nasıl?) veya zaman (ne zaman?) yönüyle niteler.
- Bir fiilimsinin yüklemi "durum yönüyle nitelemesi" demek, yükleme sorulan "Nasıl?" sorusuna cevap vermesi demektir.
- Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Güvercinler kanat çırparak havalandı.
- Bu cümlede yüklem "havalandı" fiilidir.
- "-erek" ekiyle türemiş fiilimsi "kanat çırparak" sözcüğüdür.
- Yükleme "Nasıl havalandı?" diye sorduğumuzda cevabı "kanat çırparak" olur. Bu fiilimsi, havalanma eyleminin nasıl gerçekleştiğini (yöntemini/biçimini) belirtir. Yani durum yönüyle niteler. Bu seçenek güçlü bir adaydır.
- B) Yağmur yağarak barajlar doldu.
- Bu cümlede yüklem "doldu" fiilidir.
- "-erek" ekiyle türemiş fiilimsi "yağmur yağarak" sözcüğüdür.
- Yükleme "Nasıl doldu?" diye sorduğumuzda cevabı "yağmur yağarak" olur. Ancak bu ifade, barajların dolmasının *sebebini* (yağmur yağdığı için) daha çok belirtir. Her ne kadar "nasıl" sorusuna cevap verse de, burada sebep anlamı durum anlamından daha baskındır. Bu nedenle bu seçeneği eleriz.
- C) Şarkı söyleyerek işe gidiyor.
- Bu cümlede yüklem "gidiyor" fiilidir.
- "-erek" ekiyle türemiş fiilimsi "şarkı söyleyerek" sözcüğüdür.
- Yükleme "Nasıl gidiyor?" diye sorduğumuzda cevabı "şarkı söyleyerek" olur. Bu fiilimsi, işe gitme eyleminin hangi *halde* veya *biçimde* yapıldığını çok net bir şekilde açıklar. Kişinin giderken yaptığı eş zamanlı eylemi ve bu eylemin gidişine kattığı durumu ifade eder. Bu, aradığımız "durum" nitelemesine en uygun ve en belirgin örnektir.
- D) Koşarak yanıma geldi.
- Bu cümlede yüklem "geldi" fiilidir.
- "-erek" ekiyle türemiş fiilimsi "koşarak" sözcüğüdür.
- Yükleme "Nasıl geldi?" diye sorduğumuzda cevabı "koşarak" olur. Bu fiilimsi de gelme eyleminin nasıl gerçekleştiğini (yöntemini/biçimini) belirtir. Yani durum yönüyle niteler. A seçeneği gibi bu da güçlü bir adaydır.
- Peki, A, C ve D seçenekleri arasında neden C doğru cevap?
- A ve D seçeneklerindeki "-erek" ekleri, yüklemdeki eylemin *gerçekleşme biçimini* veya *yöntemini* (nasıl yapıldığını) doğrudan ifade eder. "Kanat çırpmak", havalanmanın; "koşmak", gelmenin fiziksel bir yöntemidir.
- C seçeneğindeki "şarkı söyleyerek" ise, yüklemdeki eylem (işe gitmek) gerçekleşirken öznenin içinde bulunduğu *hali*, *durumu* veya *eş zamanlı yaptığı bir eylemi* belirtir. Kişi işe giderken sessiz de gidebilir, şarkı söyleyerek de. "Şarkı söyleyerek" ifadesi, gitme eyleminin *nasıl bir ruh haliyle* veya *hangi eşlik eden eylemle* yapıldığını gösterir. Bu, "durum" nitelemesinin en belirgin ve saf örneklerinden biridir.
Bu nedenle, temel cümlenin yüklemini durum yönüyle en net ve doğrudan niteleyen fiilimsi C seçeneğinde bulunmaktadır.
Cevap C seçeneğidir.
