Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilimsi, cümleye "koşul" anlamı katmıştır?
A) Derslerine çalışarak başarılı oldu.
B) Sinemaya gidip de filmi izlemeden dönmek istemiyorum.
C) Erken kalkarsan okula zamanında varırsın.
D) Kitabı okuyup bitirdiğinde bana verdi.
Merhaba sevgili öğrenciler,
Bu soruda, fiilimsinin cümleye "koşul" anlamı kattığı seçeneği bulmamız isteniyor. Öncelikle "fiilimsi" ve "koşul" kavramlarını kısaca hatırlayalım:
- Fiilimsi (Eylemsi): Fiillerden türeyen ancak fiilin bütün özelliklerini taşımayan, cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan kelimelerdir (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil).
- Koşul (Şart) Anlamı: Bir eylemin veya durumun gerçekleşmesinin, başka bir eylemin veya duruma bağlı olduğunu ifade eden anlamdır. Genellikle "eğer ... olursa, ... olur" yapısıyla kurulur.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Derslerine çalışarak başarılı oldu.
- Bu cümlede "çalışarak" kelimesi bir zarf-fiildir.
- "Nasıl başarılı oldu?" sorusuna "çalışarak" cevabını verir. Bu, bir durum veya biçim anlamı katmaktadır. Aynı zamanda "neden-sonuç" ilişkisi de kurar (çalıştığı için başarılı oldu). Koşul anlamı yoktur.
- B) Sinemaya gidip de filmi izlemeden dönmek istemiyorum.
- Bu cümlede "gidip" ve "izlemeden" kelimeleri zarf-fiildir.
- "Gidip" kelimesi ardışıklık veya durum bildirir.
- "İzlemeden" kelimesi ise cümleye "eğer filmi izlemezsem" şeklinde bir anlam katmaktadır. Yani, "filmi izlememe koşulu gerçekleşirse dönmek istemiyorum" demektir. "-meden/-madan" zarf-fiil eki, bazen olumsuz bir koşulu ifade etmek için kullanılır. Örneğin, "Onu görmeden gitmem" cümlesi "Eğer onu görmezsem gitmem" anlamına gelir. Bu cümlede de benzer şekilde "filmi izlemezsem dönmek istemem" anlamı vardır. Dolayısıyla, fiilimsi burada koşul anlamı katmıştır.
- C) Erken kalkarsan okula zamanında varırsın.
- Bu cümlede açıkça bir koşul anlamı vardır ("eğer erken kalkarsan..."). Ancak "kalkarsan" kelimesi bir fiilimsi değil, geniş zamanın şart kipiyle çekimlenmiş bir çekimli fiildir. Soru bizden fiilimsinin koşul anlamı katmasını istediği için bu seçenek doğru değildir.
- D) Kitabı okuyup bitirdiğinde bana verdi.
- Bu cümlede "okuyup" ve "bitirdiğinde" kelimeleri zarf-fiildir.
- "Okuyup" kelimesi ardışıklık veya durum bildirir.
- "Bitirdiğinde" kelimesi ise "ne zaman verdi?" sorusuna cevap verir ve cümleye "zaman" anlamı katmaktadır. Koşul anlamı yoktur.
Yukarıdaki açıklamalara göre, fiilimsinin cümleye koşul anlamı kattığı seçenek B'dir.
Cevap B seçeneğidir.
