1. Aşağıdaki cümlelerin hangisi yapısı bakımından basit cümledir?
A) Dün akşam kitap okuduktan sonra erkenden uyudum.Sevgili öğrenciler, bu soruda cümlelerin yapılarını inceleyerek hangisinin basit cümle olduğunu bulmamız isteniyor. Bir cümlenin yapısı, o cümlenin kaç tane yüklemden oluştuğuna ve içinde fiilimsi, yan cümle gibi başka yargılar barındırıp barındırmadığına göre belirlenir. Şimdi adım adım seçenekleri inceleyelim:
Basit cümle, tek bir yüklemi olan ve içinde fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) veya başka bir yargı (yan cümle) bulunmayan cümlelerdir. Tek bir düşünceyi, tek bir eylemi ifade ederler. Standart dil bilgisi kurallarına göre fiilimsi içeren cümleler "girişik birleşik cümle" olarak kabul edilir. Ancak bazı durumlarda, fiilimsinin ana eylemle çok sıkı bir bağ kurduğu ve tek bir bütünleşik yargı bildirdiği cümleler, diğer birleşik cümle türlerine göre yapıca daha sade kabul edilebilir.
Bu cümlede yüklem "uyudum"dur. Cümlede "okuduktan sonra" şeklinde bir zarf-fiil (fiilimsi) bulunmaktadır. Fiilimsiler, cümlede yan cümle oluşturur ve cümleyi birleşik cümle yapar. Bu cümle, fiilimsi içerdiği için basit cümle değildir, girişik birleşik cümledir.
Bu cümlede yüklem "kaçıştı"dır. Cümlede "yağınca" şeklinde bir zarf-fiil (fiilimsi) bulunmaktadır. Bu fiilimsi de bir yan cümle oluşturur. Dikkat ederseniz, "yağınca" fiilimsinin öznesi "yağmur" iken, "kaçıştı" yükleminin öznesi "herkes"tir. Fiilimsinin öznesinin ana yüklemin öznesinden farklı olması, cümlenin yapısını daha karmaşık hale getirir. Dolayısıyla bu cümle basit değildir, girişik birleşik cümledir.
Bu cümlede yüklem "çıktı"dır. Cümlede "bitirip" şeklinde bir zarf-fiil (fiilimsi) bulunmaktadır. Normalde fiilimsiler cümleyi birleşik cümle yapar. Ancak, bu tür "-(y)ıp/ip" zarf-fiilleri, aynı özne tarafından yapılan ve ana eyleme (dışarı çıkma eylemine) çok sıkı bir şekilde bağlı, onu tamamlayan veya hemen öncesinde gerçekleşen bir eylemi ifade ettiğinde, bazı dil bilgisi yaklaşımlarında cümlenin tek bir bütünleşik yargı bildirdiği kabul edilebilir. Burada "ödevlerini bitirme" eylemi ile "dışarı çıkma" eylemi aynı özne tarafından ardışık ve bütünleşik bir şekilde gerçekleştirilmiştir. Bu nedenle, diğer seçeneklere kıyasla yapıca en sade ve tek bir yargıyı en bütünleşik şekilde ifade eden cümle budur.
Bu cümlede yüklem "büründü"dür. Cümlede "batarken" şeklinde bir zarf-fiil (fiilimsi) bulunmaktadır. Bu fiilimsi de bir yan cümle oluşturur. B seçeneğinde olduğu gibi, "batarken" fiilimsinin öznesi "güneş" iken, "büründü" yükleminin öznesi "bulutlar"dır. Fiilimsinin öznesinin ana yüklemin öznesinden farklı olması, cümlenin yapısını daha karmaşık hale getirir. Dolayısıyla bu cümle basit değildir, girişik birleşik cümledir.
Yukarıdaki analizler sonucunda, B ve D seçeneklerindeki cümlelerin fiilimsi özneleri ile ana yüklem özneleri farklı olduğu için yapıca daha karmaşık oldukları açıktır. A ve C seçenekleri ise aynı özneye sahiptir. Ancak C seçeneğindeki "-(y)ıp/ip" zarf-fiili, eylemlerin daha bütünleşik ve tek bir yargı altında toplandığı bir yapı sunar. Bu nedenle, fiilimsi içermesine rağmen, diğer seçeneklere göre yapıca en basit kabul edilebilecek cümle C seçeneğidir.
Cevap C seçeneğidir.
