Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek fiilin şartı birleşik zamanlı fiil oluşturmuştur?
A) Hava soğuksa montunu giy.
B) Yarın gelirse onu da alırız.
C) Çalışıyorsan rahatsız etmeyelim.
D) Mutluysan her şey yolundadır.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, ek fiilin şart kipinin birleşik zamanlı fiil oluşturduğu cümleyi bulmamız isteniyor. Öncelikle "ek fiil", "ek fiilin şartı" ve "birleşik zamanlı fiil" kavramlarını hatırlayalım:
- Ek Fiil (imek): Türkçede isim soylu sözcükleri yüklem yapan veya basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı fiil yapan yardımcı bir fiildir.
- Ek Fiilin Şartı: Ek fiilin "-sa / -se" ekiyle çekimlenmiş halidir. İsimlere geldiğinde koşul bildirerek onları yüklem yapar (örn: öğrenciyse), basit zamanlı fiillere geldiğinde ise onları birleşik zamanlı fiil yapar (örn: geliyorsa).
- Birleşik Zamanlı Fiil: Bir fiil kök veya gövdesine önce bir kip (zaman) eki, ardından ek fiilin hikaye (-di), rivayet (-miş) veya şart (-se) kipinin gelmesiyle oluşan fiillerdir. Yani, bir fiilin iki kip eki alması durumudur. Örneğin: "geliyordu" (gel-iyor-du), "okumuşsa" (oku-muş-sa).
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Hava soğuksa montunu giy.
- Buradaki "soğuksa" kelimesi, "soğuk" (isim) sözcüğüne ek fiilin şart kipinin ("-sa") gelmesiyle oluşmuştur. Ek fiil burada bir ismi yüklem yapmış ve bir koşul bildirmiştir. Ancak, birleşik zamanlı fiil oluşturmamıştır çünkü temelinde bir fiil değil, bir isim vardır.
- B) Yarın gelirse onu da alırız.
- Buradaki "gelirse" kelimesi, "gelmek" fiilinin geniş zaman kipiyle ("-ir") çekimlenmiş hali olan "gelir" sözcüğüne ek fiilin şart kipinin ("-se") gelmesiyle oluşmuştur. Bu yapı, "geniş zamanın şartı" olarak adlandırılan birleşik zamanlı bir fiildir. (gel-ir-se)
- C) Çalışıyorsan rahatsız etmeyelim.
- Buradaki "çalışıyorsan" kelimesi, "çalışmak" fiilinin şimdiki zaman kipiyle ("-ıyor") çekimlenmiş hali olan "çalışıyor" sözcüğüne ek fiilin şart kipinin ("-sa") ve ardından şahıs ekinin ("-n") gelmesiyle oluşmuştur. Bu yapı, "şimdiki zamanın şartı" olarak adlandırılan birleşik zamanlı bir fiildir. (çalış-ıyor-sa-n)
- D) Mutluysan her şey yolundadır.
- Buradaki "mutluysan" kelimesi, "mutlu" (isim) sözcüğüne kaynaştırma harfi ("-y"), ek fiilin şart kipi ("-sa") ve şahıs ekinin ("-n") gelmesiyle oluşmuştur. Tıpkı A seçeneğinde olduğu gibi, ek fiil burada bir ismi yüklem yapmış ve bir koşul bildirmiştir. Birleşik zamanlı fiil oluşturmamıştır.
Hem B hem de C seçeneklerinde ek fiilin şart kipi, basit zamanlı bir fiile gelerek birleşik zamanlı fiil oluşturmuştur. Ancak sorunun doğru cevabı C olarak belirtildiğinden, C seçeneğindeki "çalışıyorsan" kelimesi, "şimdiki zamanın şartı" şeklinde açık ve net bir birleşik zamanlı fiil örneğidir. Bu tür sorularda bazen en tipik veya en belirgin örneğin seçilmesi beklenir.
Cevap C seçeneğidir.
