Yapısal anlatım bozuklukları nelerdir Test 1

🎓 Yapısal anlatım bozuklukları nelerdir Test 1 - Ders Notu

Bu ders notu, "Yapısal anlatım bozuklukları nelerdir Test 1" sınavında karşılaşabileceğin temel konuları sade ve anlaşılır bir dille özetlemektedir. Cümlelerin doğru ve akıcı kurulması için bilmen gereken yapısal hatalara odaklanacağız.

📌 Özne-Yüklem Uygunsuzluğu

Bir cümlede özne ile yüklem arasında sayı, kişi ve bazen de varlık türü açısından bir uyum olması gerekir. Bu uyumun bozulması yapısal bir anlatım bozukluğuna yol açar.

• Sayı Uygunsuzluğu: Özne tekilse yüklem tekil, özne çoğulsa yüklem de çoğul olmalıdır.
• Kişi Uygunsuzluğu: Özne hangi kişiyse (ben, sen, o, biz, siz, onlar) yüklem de o kişiye göre çekimlenmelidir.
• Varlık Türü Uygunsuzluğu: İnsan dışındaki çoğul özneler genellikle tekil yüklem alır. (Örn: Kuşlar uçtu. / Kuşlar uçtular. - İkincisi yanlıştır.)

Örnek: "Öğrencilerin hepsi sınavdan geçti." (Doğru) / "Öğrencilerin hepsi sınavdan geçtiler." (Yanlış - "hepsi" zaten çoğulluk anlamı kattığı için yüklem tekil olmalıydı.)

💡 İpucu: Cümlede "kim?" veya "ne?" sorularını sorarak özneyi bul, sonra yüklemiyle karşılaştır. İnsan dışı çoğul özneler için tekil yüklem kuralını unutma!

📌 Tümleç Eksikliği (Nesne, Dolaylı Tümleç, Zarf Tümleci)

Birleşik veya sıralı cümlelerde, ortak kullanılan bir tümlecin (nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci) ikinci cümlede eksik olması durumudur. Bu, cümlenin anlamını bozar veya belirsizleştirir.

• Nesne Eksikliği: Bir cümlede fiilin etkilediği varlığın (nesnenin) eksik olması. "Kardeşini çok sever, her zaman korurdu." (Neyi korurdu? -> kardeşini)
• Dolaylı Tümleç Eksikliği: Yer, yön, durum bildiren tümlecin eksik olması. "Ona güvenir, her sırrımı söylerdim." (Kime söylerdim? -> ona)
• Zarf Tümleci Eksikliği: Zaman, durum, miktar gibi anlamlar katan tümlecin eksik olması. "Arkadaşını çok özlemiş, hemen yanına gitti." (Ne zaman gitti? -> hemen / Nasıl gitti? -> yanına)

Örnek: "Kitabı okumadı, hemen rafa kaldırdı." (Neyi kaldırdı? -> kitabı - Nesne eksikliği) Doğrusu: "Kitabı okumadı, kitabı hemen rafa kaldırdı."

⚠️ Dikkat: Özellikle birden fazla yüklemi olan cümlelerde her yüklemin kendi tümleçlerini alıp almadığını kontrol etmelisin.

📌 Tamlayan Eksikliği

İsim tamlamalarında, tamlayan veya tamlanan kısmının eksik olması durumudur. Genellikle birden fazla tamlananın tek bir tamlayana bağlanmaya çalışıldığı durumlarda ortaya çıkar.

• Bir tamlayan, birden fazla tamlanana uygun olmayabilir. "Bu okulun müdürü ve öğretmenleri çok başarılıydı." (Okulun müdürü ve okulun öğretmenleri - burada sorun yok.)
• Ancak: "Bu okulun müdürü ve öğretmenleri çok başarılıydı." cümlesinde eğer "öğretmenleri" kelimesinin tamlayanı "okulun" değil de başka bir şeyse (örn: "o okulun öğretmenleri") o zaman tamlayan eksikliği oluşur.
• Genellikle tamlayan ortak kullanılırken ortaya çıkar. "Çocukların okulu ve eğitimi çok önemli." (Çocukların okulu ve çocukların eğitimi - doğru.) "Çocukların okulu ve eğitimi çok önemli." (Eğitimi kelimesinin tamlayanı eksikse, örn. "onların eğitimi" ise.)

Örnek: "Bu şehrin havası ve insanları beni büyüledi." (Havası kelimesinin tamlayanı "şehrin", insanları kelimesinin tamlayanı ise "şehrin" olamaz. "Bu şehrin havası ve bu şehrin insanları" ya da "Bu şehrin havası ve onun insanları" olmalıydı.)

📝 Not: Tamlayan eksikliği genellikle belirsizlik yaratır ve cümlenin akıcılığını bozar. Tamlamaların her bir ögesinin yerli yerinde olduğundan emin ol.

📌 Ek Eylem Eksikliği

Ek eylem (imek fiili), isim soylu sözcüklere gelerek onları yüklem yapar veya basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı yapar. Sıralı veya bağlı cümlelerde ek eylemin ortak kullanılması sonucu ortaya çıkan bir hatadır.

• Genellikle isim cümlelerinde görülür. İki ayrı yüklemi olan bir cümlede, ilk yüklemin ek eylem alması gerekirken almaması.

Örnek: "Bu yemek lezzetli ama pahalı." (Doğrusu: "Bu yemek lezzetliydi ama pahalıydı." veya "Bu yemek lezzetliydi ama pahalı." şeklinde ilk yargının ek eylem alması gerekir.)

⚠️ Dikkat: Özellikle karşılaştırma veya zıtlık bildiren cümlelerde ek eylem eksikliği sıkça yapılır. Her yüklemin kendi ek eylemini alıp almadığını kontrol et.

📌 Çatı Uyuşmazlığı

Bir cümlede eylemlerin (fiillerin) çatı özelliklerinin (etken, edilgen) uyumsuz olması durumudur. Özellikle fiilimsi ve fiil içeren cümlelerde bu hataya rastlanır.

• Cümledeki ana fiil etken ise fiilimsiler de etken olmalı, ana fiil edilgen ise fiilimsiler de edilgen olmalıdır.
• Etken Çatı: İşi yapan bellidir. (gitmek, okumak)
• Edilgen Çatı: İşi yapan belli değildir, işten etkilenen ön plandadır. (-l, -n ekleri alır.) (gidilmek, okunmak)

Örnek: "Sınav soruları dikkatlice okuyup cevaplandı." (Yanlış - "okuyup" etken, "cevaplandı" edilgen.) Doğrusu: "Sınav soruları dikkatlice okunup cevaplandı." (Her ikisi de edilgen.) Veya "Sınav sorularını dikkatlice okuyup cevapladı." (Her ikisi de etken.)

💡 İpucu: Cümledeki eylemleri ve fiilimsileri tek tek incele. İşi yapan belli mi, değil mi? Buna göre çatılarını eşleştir.