Ünlü daralması konusunu hatırlayalım. Ünlü daralması, geniş ünlülerden (a, e) birinin, fiil çekimi sırasında daralarak (ı, i, u, ü) haline gelmesidir. Genellikle "-yor" eki alan fiillerde görülür.
- A) Yarın okula gideceğim. Bu seçenekte herhangi bir daralma yok. "Gideceğim" kelimesinin kökü "git-". Burada geniş ünlü daralmamış.
- B) Bu kitabı okuyorum. Bu seçenekte "okuyorum" kelimesine dikkat edelim. Kelimenin kökü "oku-". Normalde "-yor" eki almadan önce "okumak" fiili kullanılır. Ancak "-yor" eki geldiğinde "okuyor" şeklinde değişir. Burada "a" veya "e" geniş ünlüsü daralarak "u" veya "ü" ünlüsüne dönüşmemiştir. Ancak "oku-" fiili zaten "u" ünlüsü ile bittiği için burada bir ünlü daralması olayı gerçekleşmemiştir. Bu seçenekteki fiilin kökü "oku-". "-yor" eki geldiğinde fiil "okuyor" şeklinde değişir. Burada aslında bir ses olayı vardır ancak bu ünlü daralması değildir. Bu seçeneği şimdilik aklımızda tutalım.
- C) Sınavdan yüksek not aldı. Bu seçenekte de herhangi bir daralma yok. "Aldı" kelimesinin kökü "al-". Geniş ünlü daralmamış.
- D) Bahçede oynuyorlar. Bu seçenekte "oynuyorlar" kelimesine bakalım. Kelimenin kökü "oyna-". "-yor" eki geldiğinde "oynıyor" değil, "oynuyor" şeklinde söylenir. İşte burada "a" geniş ünlüsü "u" dar ünlüsüne dönüşmüş. Bu bir ünlü daralmasıdır.
- E) Yemek yapıyorum. Bu seçenekte "yapıyorum" kelimesine bakalım. Kelimenin kökü "yap-". Burada herhangi bir ünlü daralması yok.
Şimdi seçenekleri tekrar değerlendirelim:
- A seçeneğinde ünlü daralması yok.
- B seçeneğinde "okuyorum" kelimesinde ünlü daralması yok.
- C seçeneğinde ünlü daralması yok.
- D seçeneğinde "oynuyorlar" kelimesinde "a" ünlüsü "u" ünlüsüne daralmış.
- E seçeneğinde ünlü daralması yok.
Doğru cevap, ünlü daralmasının olduğu D seçeneğidir. "Oyna-" fiili "-yor" eki aldığında "oynuyor" şeklinde değişerek ünlü daralmasına uğrar.
Cevap D seçeneğidir.
