Sevgili öğrenciler, bu soruda bizden bir fiilin hem geçişli hem de etken çatılı olmasını istiyor. Gelin, bu kavramları kısaca hatırlayalım ve seçenekleri tek tek inceleyelim.
- Geçişli Fiil: Nesne alabilen fiillerdir. Fiile "Neyi?", "Kimi?" sorularını sorduğumuzda cevap alabiliyorsak o fiil geçişlidir. Örneğin, "okumak" (kitabı okumak), "yemek" (elmayı yemek).
- Geçişsiz Fiil: Nesne alamayan fiillerdir. "Neyi?", "Kimi?" sorularına cevap vermezler. Örneğin, "uyumak", "koşmak".
- Etken Çatılı Fiil: İşi yapanın (gerçek öznenin) belli olduğu fiillerdir. Fiil köküne veya gövdesine "-n" veya "-l" ekleri gelmez. Örneğin, "Ali kitabı okudu." (Okuyan Ali belli.)
- Edilgen Çatılı Fiil: İşi yapanın belli olmadığı, işten etkilenenin (sözde öznenin) bulunduğu fiillerdir. Fiil köküne veya gövdesine "-n" veya "-l" eklerinden biri gelir. Örneğin, "Kitap okundu." (Kim okudu belli değil.)
Şimdi seçenekleri bu bilgiler ışığında inceleyelim:
- A) Kapı kilitlendi.
- Fiil: "kilitlendi"
- Çatı: Fiilde "-l" eki var ve kapıyı kimin kilitlediği belli değil. Bu yüzden edilgen çatılıdır.
- Geçişlilik: "Neyi kilitlendi?" sorusuna cevap veremeyiz. Bu fiil geçişsizdir.
- Sonuç: Edilgen ve geçişsiz.
- B) Çocuklar koşuyor.
- Fiil: "koşuyor"
- Çatı: Koşma eylemini yapan "çocuklar" belli. Fiilde "-n" veya "-l" eki yok. Bu yüzden etken çatılıdır.
- Geçişlilik: "Neyi koşuyor?", "Kimi koşuyor?" sorularına cevap veremeyiz. Bu fiil geçişsizdir.
- Sonuç: Etken ve geçişsiz.
- C) Öğretmen soruyu sordu.
- Fiil: "sordu"
- Çatı: Sorma eylemini yapan "öğretmen" belli. Fiilde "-n" veya "-l" eki yok. Bu yüzden etken çatılıdır.
- Geçişlilik: "Neyi sordu?" diye sorduğumuzda "soruyu" cevabını alırız. Yani nesne alabilmiştir. Bu fiil geçişlidir.
- Sonuç: Etken ve geçişli. Aradığımız özelliklere uyan seçenek budur.
- D) Yemek pişirildi.
- Fiil: "pişirildi"
- Çatı: Fiilde "-il" eki var ve yemeği kimin pişirdiği belli değil. Bu yüzden edilgen çatılıdır.
- Geçişlilik: "Neyi pişirildi?" sorusuna cevap veremeyiz. Bu fiil geçişsizdir.
- Sonuç: Edilgen ve geçişsiz.
- E) Top atıldı.
- Fiil: "atıldı"
- Çatı: Fiilde "-ıl" eki var ve topu kimin attığı belli değil. Bu yüzden edilgen çatılıdır.
- Geçişlilik: "Neyi atıldı?" sorusuna cevap veremeyiz. Bu fiil geçişsizdir.
- Sonuç: Edilgen ve geçişsiz.
İncelemelerimiz sonucunda, "Öğretmen soruyu sordu." cümlesindeki "sordu" fiilinin hem işi yapanı belli olduğu için etken, hem de nesne alabildiği için geçişli olduğunu görüyoruz.
Cevap C seçeneğidir.
