Hangi cümledeki fiil hem etken hem geçişlidir?
Sevgili öğrenciler, bu soruda bizden hem etken (aktif) hem de geçişli (nesne alabilen) bir fiil içeren cümleyi bulmamız isteniyor. Haydi, bu iki kavramı kısaca hatırlayalım ve seçenekleri tek tek inceleyelim:
Etken Fiil: Eylemi yapanın (öznenin) belli olduğu ve eylemi doğrudan kendisinin gerçekleştirdiği fiillerdir. Fiilde genellikle '-n', '-l' gibi edilgenlik ekleri bulunmaz. Örneğin, "çocuk koştu" cümlesinde "koştu" fiili etkendir çünkü koşma eylemini çocuk yapmıştır.
Geçişli Fiil: Bir nesne (objekt) alabilen fiillerdir. Fiilin önüne 'onu' kelimesini getirdiğimizde anlamlı bir bütün oluşturuyorsa, o fiil geçişlidir. 'Neyi?', 'Kimi?' sorularına cevap verebilir. Örneğin, "kitabı okudu" cümlesinde "okudu" fiili geçişlidir çünkü "neyi okudu?" sorusuna "kitabı" cevabını verir ve "onu okudu" anlamlıdır.
Şimdi seçenekleri bu bilgiler ışığında değerlendirelim:
Buradaki fiil "kilitlendi" (kilitlenmek) fiilidir. Bu fiil, eylemi yapanın belli olmadığı ve eylemin başkası tarafından yapıldığı anlamını veren '-n' eki almıştır. Yani fiil edilgendir. Ayrıca "Onu kilitlendi" dediğimizde anlamsız olur ve cümlede nesne de yoktur. Bu fiil geçişsizdir. Sonuç olarak: Edilgen ve Geçişsiz.
Buradaki fiil "çalıştı" (çalışmak) fiilidir. Eylemi yapan "öğrenci" bellidir ve eylemi kendisi yapmıştır. Bu fiil etkendir. Ancak "Onu çalıştı" dediğimizde anlamsız olur. "Ders" kelimesi burada fiilin anlamını tamamlayan bir öge olsa da, "çalışmak" fiili tek başına nesne almaz. Bu fiil geçişsizdir. Sonuç olarak: Etken ve Geçişsiz.
Buradaki fiil "temizlendi" (temizlenmek) fiilidir. Bu fiil, eylemi yapanın belli olmadığı ve eylemin başkası tarafından yapıldığı anlamını veren '-n' eki almıştır. Yani fiil edilgendir. Ayrıca "Onu temizlendi" dediğimizde anlamsız olur ve cümlede nesne de yoktur. Bu fiil geçişsizdir. Sonuç olarak: Edilgen ve Geçişsiz.
Buradaki fiil "solduruldu" (soldurulmak) fiilidir. Bu fiil, eylemi yapanın belli olmadığı ve eylemin başkası tarafından yapıldığı anlamını veren '-l' eki almıştır. Yani fiil edilgendir. Ayrıca "Onu solduruldu" dediğimizde anlamsız olur ve cümlede nesne de yoktur. Bu fiil geçişsizdir. Sonuç olarak: Edilgen ve Geçişsiz.
Buradaki fiil "tuttu" (tutmak) fiilidir. Eylemi yapan "çocuk" bellidir ve eylemi kendisi yapmıştır. Bu fiil etkendir. "Neyi tuttu?" sorusuna "topu" cevabını alıyoruz. Ayrıca fiilin önüne "onu" getirdiğimizde "onu tuttu" şeklinde anlamlı olur. Bu fiil geçişlidir. Sonuç olarak: Etken ve Geçişli.
Gördüğümüz gibi, "Çocuk topu tuttu." cümlesindeki "tuttu" fiili hem eylemi yapanın belli olması (çocuk) nedeniyle etken, hem de nesne alabilmesi ("topu" veya "onu") nedeniyle geçişlidir.
Cevap E seçeneğidir.
