Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil hem edilgen hem geçişlidir?
A) Kapı çalındı. B) Yemek pişirildi. C) Çocuk uyandı. D) Kuşlar öttü. E) Yağmur durdu.
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu soruda, fiil çatısı konusundaki bilgimizi kullanarak hem edilgen hem de geçişli bir fiili bulmaya çalışacağız. Öncelikle bu iki kavramı hatırlayalım:
Edilgen (Passive) Fiil: İşi yapanın belli olmadığı veya vurgulanmadığı fiillerdir. Fiil kök veya gövdesine "-l-" veya "-n-" eklerinden biri getirilerek oluşturulur. Örneğin: "yazmak" → "yazılmak", "görmek" → "görülmek".
Geçişli (Transitive) Fiil: Nesne alabilen fiillerdir. Fiilin önüne "onu" kelimesi getirilebiliyorsa veya "Neyi?", "Kimi?" sorularına cevap verebiliyorsa o fiil geçişlidir. Örneğin: "okumak" (onu okumak), "yemek" (onu yemek).
Bir fiilin hem edilgen hem geçişli olması demek, fiilin edilgen çatıda olması ve *etken halinin* (edilgen yapılmadan önceki halinin) geçişli olması demektir. Edilgen fiillerin kendileri doğrudan nesne almazlar; etken haldeki nesne, edilgen cümlede "sözde özne" olur. Şimdi seçenekleri inceleyelim:
A) Kapı çalındı.
Edilgen mi? Evet, "çal-ın-dı" fiili "-ın-" eki almıştır ve işi yapan (kapıyı çalan) belli değildir.
Geçişli mi? Fiilin etken hali "çalmak"tır. "Kapıyı çalmak" (onu çalmak) şeklinde nesne alabilir. Dolayısıyla etken hali geçişlidir. Bu nedenle "çalındı" fiili edilgen ve geçişlidir. Ancak "çalmak" fiilinin "Zil çaldı." (geçişsiz) gibi kullanımları da olduğu için, bazı durumlarda bu tür fiillerin "tamamen geçişli" olup olmadığı tartışma konusu olabilir.
B) Yemek pişirildi.
Edilgen mi? Evet, "pişir-il-di" fiili "-il-" eki almıştır ve işi yapan (yemeği pişiren) belli değildir.
Geçişli mi? Fiilin etken hali "pişirmek"tir. "Yemeği pişirmek" (onu pişirmek) şeklinde nesne alabilir. "Pişirmek" fiili her zaman nesne alabilen (geçişli) bir fiildir. Dolayısıyla etken hali kesinlikle geçişlidir. Bu nedenle "pişirildi" fiili hem edilgen hem de geçişlidir.
C) Çocuk uyandı.
Edilgen mi? Hayır, "-l-" veya "-n-" eki almamıştır. İşi yapan (çocuk) bellidir.
A seçeneğindeki "çalındı" fiili de edilgen ve etken hali geçişli olmasına rağmen, "çalmak" fiilinin "zil çaldı" gibi geçişsiz kullanımları da bulunmaktadır. "Pişirmek" fiili ise etken halinde her zaman geçişli olan, bu yönüyle daha net bir örnektir. Bu nedenle, sorunun en doğru cevabı B seçeneğidir.
