KPSS Fiiller (Kip, Kişi, Ek fiil) Test 1

🎓 KPSS Fiiller (Kip, Kişi, Ek fiil) Test 1 - Ders Notu

Bu ders notu, KPSS'de sıkça karşılaşılan fiil konusunun temel taşları olan kip, kişi ve ek fiil kavramlarını anlamanıza yardımcı olacak. Fiillerin cümledeki görevlerini ve farklı anlam katmanlarını bu özetle kolayca kavrayacaksın.

📌 Fiil (Eylem) Nedir?

Fiiller, varlıkların yaptığı işleri, oluşları, hareketleri veya durumları zaman ve kişiye bağlı olarak bildiren sözcüklerdir. Bir işin ne zaman ve kim tarafından yapıldığını gösterirler.

• Fiillerin kök veya gövdelerine "-mek / -mak" mastar eki getirilebilir. (Örn: oku-mak, gel-mek)
• Cümlede genellikle yüklem görevinde bulunurlar.
• Zaman ve kişi ekleri alabilirler.

📌 Fiil Kipleri (Zaman ve Dilek)

Fiil kipleri, fiilin bildirdiği işin ne zaman yapıldığını (haber kipleri) veya bir dilek, şart, gereklilik, emir gibi anlamlar taşıdığını (dilek kipleri) gösteren eklerdir. İki ana başlık altında incelenirler:

📝 Haber (Bildirme) Kipleri

Eylemin ne zaman yapıldığını bildirirler. Yani bir zaman anlamı taşırlar.

• Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman (-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü): Eylemin yapıldığına tanık olunduğunu veya kesin olduğunu belirtir.
  Örn: Dün akşam film izledi.
• Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman (-mış, -miş, -muş, -müş): Eylemin başkasından öğrenildiğini veya sonradan fark edildiğini belirtir.
  Örn: Meğer çok çalışmış.
• Şimdiki Zaman (-yor, -mekte, -makta): Eylemin konuşma anında devam ettiğini belirtir.
  Örn: Şu an kitap okuyor. / Şu an kitap okumakta.
• Gelecek Zaman (-acak, -ecek): Eylemin konuşma anından sonra yapılacağını belirtir.
  Örn: Yarın toplantıya katılacak.
• Geniş Zaman (-r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür): Eylemin her zaman yapıldığını, alışkanlık olduğunu veya genel bir yargı olduğunu belirtir.
  Örn: Her sabah erken kalkar.

💡 İpucu: Haber kipleri, genellikle fiilin "gerçekleşme zamanını" ifade ederken, dilek kipleri "niyet, istek, şart" gibi durumları ifade eder.

📝 Dilek (Tasarlama) Kipleri

Eyleme zaman anlamı katmazlar, sadece bir dilek, şart, gereklilik veya emir anlamı katarlar.

• Gereklilik Kipi (-malı, -meli): Eylemin yapılmasının gerekli veya zorunlu olduğunu belirtir.
  Örn: Ödevlerini zamanında yapmalısın.
• Şart (Koşul) Kipi (-sa, -se): Eylemin gerçekleşmesinin bir şarta bağlı olduğunu belirtir.
  Örn: Erken gelirse, beraber gideriz.
• İstek Kipi (-a, -e): Eylemin yapılmasının istendiğini belirtir.
  Örn: Hadi biraz dinlenelim.
• Emir Kipi (Eki yoktur, kişi ekleriyle anlaşılır): Eylemin yapılmasını emreder.
  Örn: Oraya git! / Hemen buraya gelin!

⚠️ Dikkat: Emir kipinin özel bir eki yoktur. Kişi ekleri ve cümlenin anlamından emir kipi olduğu anlaşılır. (Örn: "Gelsin" -> 3. tekil emir)

📌 Fiilde Kişi (Şahıs)

Fiilde kişi, eylemi kimin yaptığını veya kiminle ilgili olduğunu gösteren eklerdir. Türkçede altı farklı kişi eki bulunur:

• 1. Tekil Kişi (Ben): Eylemi yapan benim.
  Örn: Geldim, okuyorum.
• 2. Tekil Kişi (Sen): Eylemi yapan sensin.
  Örn: Geldin, okuyorsun.
• 3. Tekil Kişi (O): Eylemi yapan odur.
  Örn: Geldi, okuyor.
• 1. Çoğul Kişi (Biz): Eylemi yapan biziz.
  Örn: Geldik, okuyoruz.
• 2. Çoğul Kişi (Siz): Eylemi yapan sizsiniz.
  Örn: Geldiniz, okuyorsunuz.
• 3. Çoğul Kişi (Onlar): Eylemi yapan onlardır.
  Örn: Geldiler, okuyorlar.

💡 İpucu: Kişi ekleri, fiilin sonuna gelerek eylemi gerçekleştiren özneyi netleştirir. Bu ekler olmadan cümlenin öznesi belirsiz kalabilir.

📌 Ek Fiil (Ek Eylem)

Ek fiil, Türkçede "i-" (imek) fiilinden türeyen ve iki temel görevi olan bir yardımcı fiildir:

1. İsim ve İsim Soylu Sözcükleri Yüklem Yapma

Ek fiil, isim veya isim soylu sözcüklere gelerek onları cümlenin yüklemi yapar. Bu göreviyle genellikle "-idi (hikaye)", "-imiş (rivayet)", "-ise (şart)" ve "-dir (geniş zaman)" şeklinde karşımıza çıkar.

• Hikaye (idi): Hava dün çok güzeldi. (güzel idi)
• Rivayet (imiş): O, eskiden çok çalışkanmış. (çalışkan imiş)
• Şart (ise): Eğer hastaysan, doktora git. (hasta isen)
• Geniş Zaman (-dir): Bu kitap çok önemlidir. (Önemlidir eki çoğu zaman düşebilir, "Bu kitap çok önemli." şeklinde de kullanılır.)

2. Basit Zamanlı Fiilleri Birleşik Zamanlı Yapma

Ek fiil, basit zamanlı (tek kip eki almış) bir fiile gelerek onu birleşik zamanlı (iki kip eki almış) bir fiil yapar. Bu durumda ek fiil, ikinci kip eki görevini üstlenir.

• Hikaye Birleşik Zaman (Fiil + Kip + -idi):
  Örn: Geliyordu (Şimdiki zamanın hikayesi: geliyor idi)
  Örn: Gelmişti (Duyulan geçmiş zamanın hikayesi: gelmiş idi)
• Rivayet Birleşik Zaman (Fiil + Kip + -imiş):
  Örn: Geliyormuş (Şimdiki zamanın rivayeti: geliyor imiş)
  Örn: Gelecekmiş (Gelecek zamanın rivayeti: gelecek imiş)
• Şart Birleşik Zaman (Fiil + Kip + -ise):
  Örn: Gelirse (Geniş zamanın şartı: gelir ise)
  Örn: Çalışmalıysa (Gereklilik kipinin şartı: çalışmalı ise)

⚠️ Dikkat: Ek fiilin iki görevi arasındaki farkı iyi anlamak önemlidir. Birleşik zamanlı fiillerde, ek fiil daima bir fiil kipinden sonra gelirken, isimleri yüklem yaptığında doğrudan isim soylu sözcüğe gelir.

📝 Ek Bilgi: Ek fiilin olumsuzu "değil" kelimesiyle yapılır. (Örn: Güzeldi → Güzel değildi; Geliyormuş → Geliyor değilmiş)