Ses olayları, dilin canlılığını ve dinamizmini gösteren önemli yapı taşlarıdır. Kelimelerin kök ve ek ilişkilerinde ortaya çıkan bu değişimler, hem telaffuzu kolaylaştırır hem de dilin estetik yapısına katkıda bulunur. Bu olayları doğru tespit etmek, dil bilgisi becerisinin temelini oluşturur.
Bu bilgilere göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde
ünsüz benzeşmesi,
ünsüz yumuşaması ve
ünlü düşmesi ses olaylarının
üçü birden bulunmaktadır?
A) Küçük çocuk,
kitabını okurken
burnunu kaşıdı ve
sıcaktan terledi.
B)
Ağacın gölgesinde oturan adam,
fikrini yüksek sesle dile getirdi.
C)
Yüreği daralan genç,
sabahleyin erkenden
işe koyuldu.
D)
Gönlü rahatlayan yaşlı kadın,
sağlıklı bir uykuya daldı.
Merhaba sevgili öğrenciler, bu soruyu çözerken ses olaylarını ne kadar iyi anladığımızı göstereceğiz. Unutmayın, ses olayları dilimizin zenginliğini ve akıcılığını sağlar. Şimdi adım adım ilerleyelim:
- Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi): Sert ünsüzlerden (f, s, ş, h, p, ç, t, k) biriyle biten bir kelimeye, yumuşak ünsüzlerden (c, d, g) biriyle başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki yumuşak ünsüz sertleşerek (c → ç, d → t, g → k) sert ünsüzlerden birine dönüşür.
- Ünsüz Yumuşaması: Sert ünsüzlerden (p, ç, t, k) biriyle biten bir kelimeye ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde, kelimenin sonundaki sert ünsüz yumuşayarak (p → b, ç → c, t → d, k → ğ/g) yumuşak ünsüzlerden birine dönüşür.
- Ünlü Düşmesi: İki heceli bazı kelimelerde, ikinci hecede bulunan dar ünlü (ı, i, u, ü), ünlüyle başlayan bir ek aldığında düşer.
Şimdi seçenekleri inceleyelim:
- A) Küçük çocuk, kitabını okurken burnunu kaşıdı ve sıcaktan terledi.
- Sıcaktan: "Sıcak" kelimesi "-dan" ekini aldığında "k" ünsüzü "ğ"ye dönüşmemiş, aksine "-dan" eki "-tan" şeklinde sertleşmiştir (Ünsüz Benzeşmesi).
- Burnunu: "Burun" kelimesi "-u" ekini aldığında "u" ünlüsü düşmüştür (Ünlü Düşmesi).
- Çocuk: "Ç" sert ünsüzü ile biten kelimeye ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde yumuşama olmamıştır.
- B) Ağacın gölgesinde oturan adam, fikrini yüksek sesle dile getirdi.
- Bu seçenekte sadece "fikrini" kelimesinde "fikir" kelimesindeki "i" ünlüsünün düştüğünü (Ünlü Düşmesi) görüyoruz. Ünsüz benzeşmesi veya yumuşaması bulunmamaktadır.
- C) Yüreği daralan genç, sabahleyin erkenden işe koyuldu.
- Bu seçenekte herhangi bir ses olayı bulunmamaktadır.
- D) Gönlü rahatlayan yaşlı kadın, sağlıklı bir uykuya daldı.
- Bu seçenekte herhangi bir ses olayı bulunmamaktadır.
A seçeneğinde "sıcaktan" kelimesinde ünsüz benzeşmesi, "çocuk" kelimesinde ünsüz yumuşaması ve "burnunu" kelimesinde ünlü düşmesi olayları bir arada bulunmaktadır.
Cevap A seçeneğidir.
