🎓 Yazım kuralları TDK Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, TDK yazım kurallarına göre sıkça karıştırılan büyük harflerin kullanımı, birleşik kelimelerin yazımı, sayıların ve kısaltmaların doğru yazılışı gibi temel konuları sade bir dille özetlemektedir.
📌 Büyük Harflerin Kullanımı
Cümle başları, özel isimler ve belirli unvanlar gibi yerlerde büyük harf kullanırız. Bu, yazılı anlatımın temel kurallarından biridir.
- Cümleler her zaman büyük harfle başlar. (Örn: Bugün hava çok güzel.)
- Özel isimler (kişi, yer, millet, dil, din adları) büyük harfle başlar. (Örn: Mustafa Kemal Atatürk, Ankara, Türk, Türkçe, Müslüman)
- Kurum, kuruluş, dernek, iş yeri adları büyük harfle başlar. (Örn: Türk Dil Kurumu, Milli Eğitim Bakanlığı)
- Kitap, dergi, gazete adları büyük harfle başlar. (Örn: Nutuk, Milliyet Gazetesi)
- Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar. (Örn: 29 Ekim 1923 Salı)
⚠️ Dikkat: Özel isme dahil olmayan unvanlar, akrabalık bildiren kelimeler (teyze, amca) küçük harfle yazılır. (Örn: Ayşe teyzem geldi, doktor Ali Bey)
📌 Birleşik Kelimelerin Yazımı
Birden fazla kelimenin bir araya gelerek yeni bir anlam oluşturduğu durumlarda, bu kelimelerin bitişik mi yoksa ayrı mı yazılacağı önemlidir.
- Ses düşmesi, ses türemesi veya anlam kayması varsa bitişik yazılır. (Örn: kaynana (kayın ana), kahvaltı (kahve altı), aslanağzı (çiçek adı))
- Hayvan veya bitki adları, hastalık adları, alet adları, renk adları gibi tür bildiren birleşik kelimeler bitişik yazılır. (Örn: kuşburnu, denizanası, karadul, dilber dudağı)
- Etmek, olmak, kılmak, eylemek yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiiller, ses düşmesi veya türemesi olursa bitişik, olmazsa ayrı yazılır. (Örn: hissetmek (his + etmek), kaybolmak (kayıp + olmak) ama yardım etmek, fark etmek)
- Somut olarak yer bildirmeyen "alt, üst, üzeri" sözcükleriyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır. (Örn: ayakaltı, bilinçaltı, olağanüstü, akşamüstü)
- İç, dış, sıra sözleriyle oluşturulan birleşik kelimeler ayrı yazılır. (Örn: yurt içi, hafta dışı, yanı sıra)
💡 İpucu: Birleşik kelimelerin ayrı mı bitişik mi yazılacağını anlamanın en iyi yolu, kelimelerden ikincisinin (veya ikisinin de) gerçek anlamını kaybedip kaybetmediğine bakmaktır. Eğer yeni bir kavramı karşılıyorsa genellikle bitişik yazılır.
📌 Sayıların Yazımı
Sayılar genellikle yazı ile veya rakamla gösterilebilir. Hangi durumda nasıl yazılacağı kurallara bağlıdır.
- Metin içinde sayılar genellikle yazı ile yazılır. (Örn: üç yüz altmış beş gün)
- Para ile ilgili işlemler, ölçü birimleri, istatistikî veriler ve saatler rakamla yazılır. (Örn: 5 kilogram, 15.30, 1.250 TL)
- Çek ve senet gibi ticari belgelerde sayılar bitişik yazılır. (Örn: beşyüzellibeş)
- Sıra sayıları rakamla yazıldığında yanına nokta konur veya ek kesme işaretiyle ayrılır. (Örn: 3. veya 3'üncü)
- Üleştirme sayıları rakamla değil, yazıyla yazılır. (Örn: ikişer, beşer *değil* 2'şer, 5'er)
⚠️ Dikkat: Sayılara gelen ekler, sayının okunuşuna göre ünsüz uyumuna uyar ve kesme işaretiyle ayrılır. (Örn: 1990'da, 2'nci kat)
📌 "De", "Ki" ve "Mi"nin Yazımı
Türkçede en çok hata yapılan konulardan biridir. Bu eklerin ve bağlaçların doğru yazımı cümlenin anlamını etkiler.
- Bağlaç olan "de": Her zaman ayrı yazılır ve "da/de" şeklinde yazılabilir. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. (Örn: Sen de gel. Kitabı da defteri de getirdim.)
- Ek olan "-de / -da": Bulunma durum eki olup her zaman kelimeye bitişik yazılır ve "ta/te" şekline dönüşebilir. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulur. (Örn: Evde kimse yok. Kalem sende mi?)
- Bağlaç olan "ki": Genellikle ayrı yazılır. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. (Örn: Duydum ki geliyormuşsun. O kadar yorgunum ki anlatamam.)
- Ek olan "-ki": Kelimeye bitişik yazılır ve genellikle ilgi eki veya sıfat yapan ek olarak kullanılır. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulur. (Örn: Bendeki kalem, duvardaki resim, dünkü maç)
- "Mi" soru eki: Her zaman ayrı yazılır. Kendinden önceki kelimeden ayrı, kendinden sonraki eklerle bitişik yazılır. (Örn: Geldin mi? Güzel mi güzel? Sen de mi geldin?)
💡 İpucu: "Ki" bağlacının ayrı yazıldığını ezberlemek için "SOMBAHÇEM" kuralını kullanabilirsiniz: Sanki, Oysaki, Mademki, Belki, Halbuki, Çünkü, Meğerki. Bu kelimelerdeki "ki"ler bitişik yazılır, diğer bağlaç olan "ki"ler ayrıdır.
⚠️ Dikkat: "De" bağlacı asla "te/ta" şekline dönüşmez. Bu dönüşüm sadece ek olan "-de" için geçerlidir.
📌 Kısaltmaların Yazımı
Kelime veya kelime gruplarının daha kısa halleri olan kısaltmaların belirli yazım kuralları vardır.
- Kurum, kuruluş, ülke adları gibi büyük harflerle yapılan kısaltmalarda araya nokta konmaz (T.C. hariç). (Örn: TDK, ABD, TBMM)
- Büyük harfli kısaltmalara getirilen ekler, kısaltmanın son harfinin okunuşuna göre ve kesme işaretiyle ayrılır. (Örn: TDK'nin, THY'ye, AB'ye)
- Küçük harflerle yapılan kısaltmalara (ölçü birimleri vb.) getirilen ekler, kelimenin açılımına göre yazılır ve kesme işareti kullanılmaz. (Örn: cm'ye *değil* cm'ye (santimetreye), kg'dan *değil* kg'dan (kilogramdan))
- Gelenekleşmiş bazı küçük harfli kısaltmalarda nokta kullanılır. (Örn: Dr., Av., Mah.)
💡 İpucu: Büyük harflerle yapılan kısaltmalarda ek getirilirken kısaltmanın okunuşu esas alınır (TDK'nin), küçük harflerle yapılan kısaltmalarda ise kelimenin açılımı esas alınır (kg'dan değil kilogramdan).
📌 İkilemelerin ve Pekiştirmelerin Yazımı
Anlatımı güçlendirmek için kullanılan ikilemeler ve pekiştirmeler de belirli kurallara göre yazılır.
- İkilemeler: Her zaman ayrı yazılır ve aralarına herhangi bir noktalama işareti (virgül, tire vb.) konmaz. (Örn: ağır ağır, bata çıka, pırıl pırıl, aşağı yukarı)
- Pekiştirmeler: Genellikle "m, p, r, s" harfleriyle yapılan pekiştirmeler bitişik yazılır. (Örn: masmavi, sapsarı, tertemiz, yemyeşil, kupkuru)
⚠️ Dikkat: İkilemelerde kelimeler arasına virgül koymak sık yapılan bir hatadır. Asla virgül konmaz!
📌 Tarihlerin ve Saatlerin Yazımı
Günlük hayatta sıkça kullandığımız tarih ve saat ifadelerinin doğru yazımı önemlidir.
- Tarihler: Gün, ay ve yıl belirten sayılar arasına nokta (.), eğik çizgi (/) veya kısa çizgi (-) konabilir. Ay adları yazıyla yazıldığında büyük harfle başlar. (Örn: 29.10.1923, 29/10/1923, 29 Ekim 1923)
- Saatler: Saat ve dakika arasına sadece nokta (.) konur. İki nokta (:) kullanılmaz. (Örn: 10.30, 09.00)
- Saatlere gelen ekler, saatin okunuşuna göre kesme işaretiyle ayrılır. (Örn: 14.00'te, 09.45'te)
💡 İpucu: Dijital saatlerde görülen iki nokta (:) yazım kurallarına göre yanlıştır. TDK'ye göre saat ve dakika arasına nokta konur.
