🎓 LGS %10 luk dilim ile alan liseler Test 1 - Ders Notu
Sevgili LGS öğrencileri, bu ders notu "LGS %10 luk dilim ile alan liseler Test 1" testinde karşılaşabileceğiniz temel Türkçe, Matematik, Fen Bilimleri ve İnkılap Tarihi konularını sade bir dille özetlemektedir. Bu konuları iyi anlamak, testteki başarı şansınızı artıracaktır.
📝 Türkçe
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek oluşturulan, cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan kelimelerdir. Fiillerin tüm özelliklerini taşımazlar (şahıs ve kip eki almazlar).
- İsim-Fiil (Mastar): Fiile "-ma, -ış, -mak" ekleri gelerek oluşur. Cümlede isim gibi kullanılır.
Örnek: Okumak, en güzel alışkanlıktır.
- Sıfat-Fiil (Ortaç): Fiile "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri gelerek oluşur. Cümlede sıfat gibi kullanılır, kendinden sonraki ismi niteler.
Örnek: Gelecek günler güzel olacak.
- Zarf-Fiil (Bağ-Fiil, Ulaç): Fiile "-ken, -alı, -esiye, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -r...mez, -dığında, -e...e, -casına" gibi ekler gelerek oluşur. Cümlede zarf görevinde kullanılır, eylemin zamanını veya durumunu bildirir.
Örnek: Koşa koşa eve gitti.
⚠️ Dikkat: Bazı fiilimsi ekleri kalıcı isimler oluşturabilir. Bu kelimeler artık fiilimsi sayılmaz. (Örn: "Dondurma", "çakmak", "yemek" gibi.)
💡 İpucu: Fiilimsileri bulmak için önce cümlede yüklemi bulun, sonra diğer fiil köklü kelimelere bakıp fiilimsi eklerini arayın.
📌 Cümlenin Ögeleri
Cümlenin ögeleri, bir yargıyı (eylemi veya durumu) ifade eden kelime gruplarıdır. Temel ögeler yüklem ve öznedir. Yardımcı ögeler ise nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümlecidir.
- Yüklem: Cümledeki işi, oluşu, hareketi, durumu veya yargıyı bildiren temel ögedir. Cümlenin olmazsa olmazıdır.
Örnek: Çocuk bahçede oynuyor.
- Özne: Yüklemde bildirilen işi yapan veya yargının gerçekleştiği varlıktır. "Kim?", "Ne?" sorularıyla bulunur.
Örnek: Öğrenciler ders çalışıyor.
- Nesne: Yüklemde bildirilen işten etkilenen ögedir. "Ne?", "Neyi?", "Kimi?" sorularıyla bulunur. Belirtili ve belirtisiz nesne olarak ikiye ayrılır.
Örnek: Kitabı okudu. (Belirtili Nesne: Kitabı)
- Dolaylı Tümleç (Yer Tamlayıcısı): Yüklemi yer, yön, bulunma veya ayrılma yönünden tamamlayan ögedir. "-e, -de, -den" eklerini alır. "Kime?", "Neye?", "Nerede?", "Nereden?" gibi sorularla bulunur.
Örnek: Arkadaşına hediye aldı.
- Zarf Tümleci: Yüklemi durum, zaman, miktar, sebep, araç, birliktelik gibi yönlerden tamamlayan ögedir. "Nasıl?", "Ne zaman?", "Ne kadar?", "Niçin?" gibi sorularla bulunur.
Örnek: Yarın sinemaya gideceğiz.
💡 İpucu: Cümlenin ögelerini bulurken önce yüklemi, sonra özneyi, sonra nesneyi ve diğer tümleçleri bulmak işinizi kolaylaştırır.
➕ Matematik
📌 Çarpanlar ve Katlar
Bu konu, sayıların temel özelliklerini ve birbirleriyle ilişkilerini anlamak için önemlidir. Özellikle EBOB ve EKOK kavramları sıkça karşımıza çıkar.
- Çarpan (Bölen): Bir sayıyı kalansız bölen sayılara o sayının çarpanları denir.
Örnek: $12$ sayısının çarpanları: $1, 2, 3, 4, 6, 12$.
- Asal Sayı: $1$ ve kendisinden başka pozitif tam böleni olmayan $1$'den büyük doğal sayılardır.
Örnek: $2, 3, 5, 7, 11, ...$
- Asal Çarpan: Bir sayının çarpanları arasında asal olanlardır. Bir sayıyı asal çarpanlarına ayırmak için çarpan ağacı veya bölen listesi yöntemleri kullanılır.
Örnek: $30 = 2 \times 3 \times 5$. Asal çarpanları $2, 3, 5$'tir.
- Ortak Çarpan (Ortak Bölen): İki veya daha fazla sayının ortak olan çarpanlarıdır. En büyüğüne EBOB (En Büyük Ortak Bölen) denir. EBOB, verilen sayıları aynı anda bölen en büyük sayıdır.
- Kat: Bir sayının kendisiyle veya başka bir sayıyla çarpılmasıyla elde edilen sayılardır.
Örnek: $5$'in katları: $5, 10, 15, 20, ...$
- Ortak Kat: İki veya daha fazla sayının ortak olan katlarıdır. En küçüğüne EKOK (En Küçük Ortak Kat) denir. EKOK, verilen sayılara aynı anda bölünebilen en küçük sayıdır.
💡 İpucu: EBOB genellikle parçalama, ayırma, gruplama (eşit parçalara ayırma) sorularında; EKOK ise birleştirme, buluşturma, tekrar etme (belli aralıklarla bir araya gelme) sorularında kullanılır.
📌 Üslü İfadeler
Üslü ifadeler, bir sayının kendisiyle tekrarlı çarpımının kısa yoldan gösterimidir. Temel kuralları bilmek, büyük sayıları kolayca ifade etmenizi ve işlem yapmanızı sağlar.
- Tanım: $a^n = a \times a \times a \times ... \times a$ ($n$ tane $a$'nın çarpımı). Burada $a$ taban, $n$ ise üsttür (kuvvet).
- Pozitif ve Negatif Sayıların Kuvvetleri:
- Pozitif sayıların tüm kuvvetleri pozitiftir. (Örn: $2^3 = 8$)
- Negatif sayıların çift kuvvetleri pozitif, tek kuvvetleri negatiftir. (Örn: $(-2)^2 = 4$, $(-2)^3 = -8$)
- Sıfırıncı Kuvvet: Sıfır hariç her sayının sıfırıncı kuvveti $1$'dir. (Örn: $5^0 = 1$, $(-7)^0 = 1$)
- Negatif Kuvvet: Bir sayının negatif kuvveti, o sayının çarpma işlemine göre tersinin pozitif kuvvetine eşittir. (Örn: $a^{-n} = \frac{1}{a^n}$)
- Üslü Sayılarla İşlemler:
- Çarpma: Tabanlar aynıysa üsler toplanır ($a^m \times a^n = a^{m+n}$). Üsler aynıysa tabanlar çarpılır ($a^n \times b^n = (a \times b)^n$).
- Bölme: Tabanlar aynıysa üsler çıkarılır ($\frac{a^m}{a^n} = a^{m-n}$). Üsler aynıysa tabanlar bölünür ($\frac{a^n}{b^n} = (\frac{a}{b})^n$).
- Üssün Üssü: Üsler çarpılır ($(a^m)^n = a^{m \times n}$).
⚠️ Dikkat: $(-2)^4$ ile $-2^4$ farklıdır! $(-2)^4 = (-2) \times (-2) \times (-2) \times (-2) = 16$. Ama $-2^4 = -(2 \times 2 \times 2 \times 2) = -16$. Paranteze dikkat!
💡 İpucu: Üslü ifadelerde özellikle negatif taban ve negatif üs kurallarını iyi öğrenin. Bilimsel gösterim, çok büyük veya çok küçük sayıları üslü ifadelerle göstermektir.
🔬 Fen Bilimleri
📌 Mevsimler ve İklim
Mevsimlerin oluşumu ve iklim olayları, Dünya'nın Güneş etrafındaki hareketi ve eğik duruşuyla doğrudan ilişkilidir. Bu konu, günlük hayattaki hava olaylarını ve coğrafi farklılıkları anlamamız için temel oluşturur.
- Mevsimlerin Oluşumu: Dünya'nın Güneş etrafında dolanma hareketi ve eksen eğikliği nedeniyle oluşur. Eksen eğikliği, Güneş ışınlarının Dünya yüzeyine düşme açısını yıl boyunca değiştirir.
- Güneş Işınlarının Geliş Açısı:
- Güneş ışınları dik veya dike yakın açıyla düştüğü bölgelerde birim yüzeye düşen enerji miktarı artar ve sıcaklık yükselir (yaz mevsimi).
- Güneş ışınları eğik açıyla düştüğü bölgelerde birim yüzeye düşen enerji miktarı azalır ve sıcaklık düşer (kış mevsimi).
- Ekinoks Tarihleri (21 Mart ve 23 Eylül): Gece ve gündüz süreleri tüm Dünya'da eşit olur. Güneş ışınları Ekvator'a dik düşer.
- Solstis Tarihleri (21 Haziran ve 21 Aralık):
- 21 Haziran (Yaz Gündönümü): Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz, en kısa gece yaşanır (yaz başlangıcı). Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne dik düşer. Güney Yarım Küre'de kış başlangıcıdır.
- 21 Aralık (Kış Gündönümü): Kuzey Yarım Küre'de en uzun gece, en kısa gündüz yaşanır (kış başlangıcı). Güneş ışınları Oğlak Dönencesi'ne dik düşer. Güney Yarım Küre'de yaz başlangıcıdır.
- İklim ve Hava Olayları:
- Hava Olayları: Belirli bir yerde ve kısa süreli (saatlik, günlük) görülen atmosfer olaylarıdır. Tahminidir. (Örn: Bugün hava güneşli olacak.)
- İklim: Geniş bir bölgede ve çok uzun yıllar boyunca gözlemlenen hava olaylarının ortalamasıdır. Kesindir. (Örn: Akdeniz iklimi yazları sıcak ve kurak geçer.)
⚠️ Dikkat: Mevsimlerin oluşumunda Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığı etkili DEĞİLDİR! Dünya'nın yörüngesi elips şeklinde olduğu için zaman zaman Güneş'e yaklaşır veya uzaklaşır, ancak bu durum mevsimleri değil, sadece hızını etkiler.
💡 İpucu: Dünya'nın eksen eğikliğini bir topu eğik tutarak Güneş'in etrafında döndürdüğünüzü hayal edin. Işığın topun farklı bölgelerine farklı açılarla düştüğünü göreceksiniz. Bu, mevsimlerin temel mantığıdır.
🗺️ İnkılap Tarihi
📌 Bir Kahraman Doğuyor (Mustafa Kemal'in Hayatı)
Bu ünite, Türk milletinin kaderini değiştiren büyük lider Mustafa Kemal Atatürk'ün hayatını, fikirlerini ve kişisel özelliklerini anlamak için çok önemlidir. Onun yetiştiği ortam ve aldığı eğitimler, ilerideki liderliğini şekillendirmiştir.
- Doğumu ve Ailesi: 1881 yılında Selanik'te doğdu. Babası Ali Rıza Efendi, annesi Zübeyde Hanım'dır. Modern ve açık fikirli bir aile ortamında büyüdü.
- Eğitim Hayatı:
- Mahalle Mektebi (geleneksel)
- Şemsi Efendi Okulu (modern)
- Selanik Mülkiye Rüştiyesi (sivil ortaokul)
- Selanik Askeri Rüştiyesi (askeri ortaokul) - Matematik öğretmeni ona "Kemal" adını verdi.
- Manastır Askeri İdadisi (askeri lise) - Fikir hayatının temelleri atıldı, Namık Kemal ve Tevfik Fikret'ten etkilendi.
- İstanbul Harp Okulu ve Harp Akademisi - Kurmay yüzbaşı olarak mezun oldu.
- Fikir Hayatını Etkileyen Şehirler:
- Selanik: Çok uluslu yapısı, farklı fikirlerin buluştuğu bir liman şehri olması, Avrupa'daki gelişmelere açık olması.
- Manastır: Milliyetçilik akımlarının yoğun yaşandığı, kültürel çeşitliliğin olduğu bir şehir.
- İstanbul: Osmanlı Devleti'nin başkenti, siyasi ve kültürel merkezi.
- Sofya: Askeri ateşe olarak görev yaptığı bu şehirde Batı kültürünü ve diplomatik ilişkileri yakından tanıma fırsatı buldu.
- Kişisel Özellikleri: Vatanseverliği, ileri görüşlülüğü, çok yönlülüğü, kararlılığı, liderlik vasfı, akılcılığı, inkılapçılığı, sabır ve disiplini en belirgin özellikleridir.
💡 İpucu: Mustafa Kemal'in eğitim gördüğü okulları ve bu okulların onun kişiliği ve fikirleri üzerindeki etkilerini kronolojik sıraya göre öğrenmek, konuyu daha iyi anlamanıza yardımcı olur.
Sevgili öğrenciler, bu ders notu testinizdeki konulara hızlı bir bakış atmanızı sağlayacaktır. Başarılar dilerim!
