Aşağıdaki cümlelerin hangisinde şimdiki zaman eki (-mekte) yanlış kullanılmıştır?
A) O, ev ödevini yapmaktadır.
B) Biz okula gitmekteyiz.
C) Dün akşam uyumaktaydı.
D) Şimdi dinlenmekte.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, Türkçede şimdiki zamanı ifade etmek için kullanılan "-mekte / -makta" ekinin hangi cümlede yanlış kullanıldığını bulmamız isteniyor. Öncelikle bu ekin temel işlevini hatırlayalım:
- Şimdiki Zaman Eki (-mekte / -makta): Bu ek, fiile gelerek eylemin konuşma anında veya konuşma anına yakın bir zamanda devam ettiğini, yani "şu anda" gerçekleştiğini bildirir. "-(i)yor" ekinin bir diğer biçimi olarak da düşünülebilir. Örneğin, "okumakta" = "okuyor".
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) O, ev ödevini yapmaktadır.
- Burada "yapmaktadır" fiili, eylemin şu anda devam ettiğini belirtir ("yapıyor" anlamında). Cümledeki anlam ve zaman uyumu doğrudur.
- B) Biz okula gitmekteyiz.
- "Gitmekteyiz" fiili, eylemin şu anda devam ettiğini ifade eder ("gidiyoruz" anlamında). Cümledeki kullanım doğrudur.
- C) Dün akşam uyumaktaydı.
- Bu cümlede "uyumaktaydı" fiili, "uyumakta" (şimdiki zaman anlamı) ve "-ydı" (ek fiilin geçmiş zamanı) eklerinin birleşimiyle oluşmuştur. Bu yapı, geçmişte devam eden bir eylemi (geçmiş zamanın hikayesi) anlatır. Ancak cümlenin başında "Dün akşam" gibi geçmiş zamanı belirten bir ifade varken, "şimdiki zaman eki" olan "-mekte"nin bu şekilde kullanılması, ekin temel "şimdiki zaman" işleviyle çelişir. "Dün akşam uyuyordu" demek daha doğal ve ekin temel işlevine daha uygun bir kullanımdır. Soru, "şimdiki zaman eki (-mekte)"nin yanlış kullanımını sorduğu için, geçmiş zaman bağlamında kullanılması bu ekin "şimdiki zaman" özelliğini ortadan kaldırdığı için yanlış kullanım olarak kabul edilir.
- D) Şimdi dinlenmekte.
- "Dinlenmekte" fiili, "şimdi" zaman zarfıyla mükemmel bir uyum içindedir ve eylemin şu anda devam ettiğini bildirir ("dinleniyor" anlamında). Kullanım doğrudur.
Sonuç olarak, "şimdiki zaman eki" olan "-mekte"nin temel işlevi, eylemin şu anda gerçekleştiğini belirtmektir. C seçeneğinde ise bu ek, "Dün akşam" gibi geçmiş zamanı belirten bir ifadeyle kullanılarak, ekin "şimdiki zaman" özelliğinin yanlış bir bağlamda kullanılmasına neden olmuştur.
Cevap C seçeneğidir.
