🎓 Osmanlı Duraklama Dönemi test çöz AYT Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, Osmanlı Devleti'nin 17. yüzyılını kapsayan Duraklama Dönemi'nin temel özelliklerini, nedenlerini, önemli olaylarını ve bu döneme damga vuran ıslahat girişimlerini sade bir dille özetlemektedir. Bu testte karşılaşabileceğiniz ana konuları kolayca anlamanıza yardımcı olacak.
📌 Duraklama Dönemi'nin Genel Özellikleri ve Başlangıcı
Osmanlı Devleti'nin yükselişini tamamlayıp iç ve dış sorunlarla boğuşmaya başladığı bu dönem, genellikle 17. yüzyıl olarak kabul edilir. Devlet hala güçlü görünse de, temellerde bozulmalar başlamıştır.
- Dönem, genellikle Sokullu Mehmet Paşa'nın ölümü (1579) veya III. Mehmet'in Sancağa Çıkma Usulü'nü kaldırması (1595) ile başlar.
- Karlofça Antlaşması (1699) ile sona erdiği ve Gerileme Dönemi'nin başladığı kabul edilir.
- Devletin sınırları hala genişlemeye devam etse de, bu genişleme önceki dönemlere göre daha yavaş ve maliyetli hale gelmiştir.
💡 İpucu: Duraklama, bir anda çöküş değil, sorunların birikmeye başladığı ve çözüm üretilemediği bir süreçtir. "Duraklama" terimi, devletin dışarıdan hala güçlü görünmesine rağmen içten içe zayıfladığını vurgular.
📌 Duraklamanın Temel Nedenleri
Osmanlı'nın duraklamasına yol açan nedenler çok yönlüdür ve hem iç hem de dış faktörleri içerir.
- Merkezi Yönetimin Bozulması: Padişahların tecrübesizliği, saray kadınları ve ağalarının devlet işlerine karışması (Kadınlar Saltanatı).
- Ordu ve Donanmanın Bozulması: Yeniçeri Ocağı'na usulsüz alımlar, disiplinsizlik, modern askeri tekniklere ayak uyduramama.
- Ekonomik Sorunlar: Coğrafi Keşifler sonrası ticaret yollarının değişmesi, gümrük gelirlerinin azalması, enflasyon, paranın değer kaybetmesi.
- Sosyal Yapının Bozulması: Tımar sisteminin işlevini yitirmesi, Celali İsyanları (Anadolu'da), halkın devlete güveninin azalması.
- Eğitim Sisteminin Bozulması: Medreselerde pozitif bilimlerin ihmal edilmesi, rüşvet ve iltimasın yaygınlaşması.
- Avrupa'daki Gelişmelere Ayak Uyduramama: Avrupa'daki Rönesans, Reform, bilimsel ve teknolojik ilerlemelerin takip edilememesi.
- Kapitülasyonların Yaygınlaşması: Yabancı devletlere verilen ayrıcalıkların artmasıyla Osmanlı ekonomisinin dışa bağımlı hale gelmesi.
⚠️ Dikkat: Bu nedenler birbirini tetikleyen bir zincirleme reaksiyon gibidir. Örneğin, ordunun bozulması ekonomik yükü artırmış, bu da halkın isyan etmesine zemin hazırlamıştır.
📌 Yönetimde Yaşanan Değişiklikler ve Sorunlar
17. yüzyıl, Osmanlı yönetiminde büyük sarsıntıların yaşandığı bir dönemdir.
- Sancağa Çıkma Usulü'nün Kaldırılması: Şehzadelerin devlet yönetiminde tecrübe kazanamadan tahta çıkmasına neden oldu.
- Kafes Usulü: Şehzadelerin sarayda hapsedilmesi, onların devlet işlerinden uzak kalmasına ve psikolojik sorunlar yaşamasına yol açtı.
- Kadınlar Saltanatı: Padişahların küçük yaşta tahta geçmesiyle valide sultanlar ve saray kadınları devlet yönetiminde etkili oldu (Kösem Sultan, Turhan Sultan).
- Rüşvet ve İltimas: Devlet kademelerine liyakat yerine parayla veya tanıdık aracılığıyla atamalar yapılması, bürokrasinin bozulmasına neden oldu.
📌 Askeri Alandaki Bozulmalar ve İsyanlar
Osmanlı ordusu, özellikle Yeniçeri Ocağı, bu dönemde ciddi sorunlarla karşılaştı.
- Yeniçeri Ocağı'nın Bozulması: "Ocağa asker ocağa" anlayışının terk edilmesi, evlenmelerine izin verilmesi, esnaflık yapmaları, alım usullerinin değişmesi.
- Yeniçeri İsyanları: Maaş (ulufe) alamayan veya ayarı düşük akçe alan Yeniçerilerin İstanbul'da çıkardığı isyanlar (Çınar Vakası/Vaka-i Vakvakiye).
- Celali İsyanları: Anadolu'da tımar sisteminin bozulması, vergi yükünün artması ve merkezi otoritenin zayıflaması nedeniyle çıkan büyük çaplı halk isyanları.
- Askeri Teknolojide Gerileme: Avrupa'nın ateşli silahlar ve askeri taktiklerde ilerlemesine karşın Osmanlı'nın buna ayak uyduramaması.
💡 İpucu: Celali İsyanları genellikle ekonomik ve sosyal nedenliyken, Yeniçeri İsyanları daha çok siyasi ve maaş sorunlarından kaynaklanmıştır.
📌 Duraklama Dönemi Islahatları ve Islahatçıları
Bu dönemde devletin kötü gidişatını durdurmak için bazı padişahlar ve devlet adamları reform girişimlerinde bulunmuştur.
- Genel Özellikleri: Sorunların kökenine inilememiş, yüzeysel kalmış, kişilere bağlı kalmış, devlet politikası haline gelememiştir.
- Kuyucu Murat Paşa: Celali İsyanlarını şiddetle bastırmasıyla bilinir.
- II. Osman (Genç Osman): Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmayı düşünmüş, saray dışından evlenmiş ancak Yeniçeriler tarafından tahttan indirilip öldürülmüştür.
- IV. Murat: Merkezi otoriteyi yeniden sağlamaya çalışmış, içki ve tütün yasağı gibi sert önlemler almış, devlet düzenini bir süreliğine sağlamıştır.
- Tarhuncu Ahmet Paşa: İlk modern bütçeyi hazırlamaya çalışmış ancak saraydaki rakipleri tarafından idam edilmiştir.
- Köprülüler Dönemi: Köprülü Mehmet Paşa ve Fazıl Ahmet Paşa gibi sadrazamların uyguladığı reformlar (şartlı sadrazamlık) sayesinde devlet kısa bir süre de olsa toparlanmıştır. Bu dönem, Duraklama içinde bir "parlak dönem" olarak kabul edilir.
⚠️ Dikkat: Köprülüler Dönemi ıslahatları, diğerlerinden farklı olarak daha kapsamlı ve başarılı olmuştur çünkü sadrazamlar geniş yetkilerle işbaşına gelmişlerdir.
📌 Önemli Antlaşmalar ve Toprak Kayıpları
17. yüzyıl, Osmanlı'nın hem son kez genişlediği hem de büyük toprak kayıpları yaşadığı bir dönemdir.
- Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639): İran ile imzalandı. Günümüz Türkiye-İran sınırının büyük ölçüde çizildiği antlaşmadır.
- Bucaş Antlaşması (1672): Lehistan ile imzalandı. Osmanlı Devleti'nin Batı'daki en geniş sınırlara ulaştığı antlaşmadır.
- II. Viyana Kuşatması (1683): Osmanlı'nın son büyük fetih girişimiydi ancak başarısız oldu. Bu kuşatma sonrası Kutsal İttifak kuruldu.
- Karlofça Antlaşması (1699): Avusturya, Lehistan, Venedik ve Rusya (İstanbul Antlaşması ile ayrı) ile imzalandı. Osmanlı Devleti'nin Batı'da ilk kez büyük çaplı toprak kaybettiği antlaşmadır. Bu antlaşma ile Duraklama Dönemi sona ermiş, Gerileme Dönemi başlamıştır.
💡 İpucu: Karlofça Antlaşması, Osmanlı tarihinde bir dönüm noktasıdır. Bu antlaşmayla birlikte Osmanlı, savunmaya çekilmiş ve topraklarını koruma politikası izlemeye başlamıştır.
