🎓 6. sınıf fen bilimleri 2. dönem 1. yazılı 4. senaryo meb Test 1 - Ders Notu
📝 Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 6. sınıf fen bilimleri 2. dönem 1. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz temel konuları kapsar. Vücudumuzdaki sistemler ünitesine odaklanarak, sınavınızda başarılı olmanız için gerekli bilgileri sade ve anlaşılır bir şekilde özetledik.
📌 Destek ve Hareket Sistemi
Vücudumuzun dik durmasını sağlayan, hareket etmemize yardımcı olan ve iç organlarımızı koruyan sistemdir. Kemikler, eklemler ve kaslardan oluşur.
- Kemikler: Vücudun çatısını oluşturur, organları korur ve hareket için destek sağlar.
- Eklemler: Kemiklerin birleştiği yerlerdir. Hareketli (diz, dirsek), yarı oynar (omurlar arası) ve oynamaz (kafatası) olmak üzere üçe ayrılır.
- Kaslar: Kemiklere bağlanarak veya organların yapısında bulunarak hareket etmemizi sağlar. Çizgili (istemli), düz (istemsiz) ve kalp kası (istemsiz) olmak üzere üç çeşittir.
💡 İpucu: Kaslar sadece çekme hareketi yapar, itme yapmaz. Bu yüzden kemiklerin hareketinde zıt çalışan kas çiftleri bulunur (örneğin kolumuzu büken ve açan kaslar).
📌 Sindirim Sistemi
Besinleri vücudumuzun kullanabileceği kadar küçük parçalara ayıran ve kana geçişini sağlayan sistemdir. Fiziksel (mekanik) ve kimyasal sindirim olmak üzere iki çeşittir.
- Fiziksel Sindirim: Besinlerin çiğneme, kas hareketleri gibi yöntemlerle yüzey alanının artırılmasıdır. Kimyasal yapısı değişmez. Ağız ve midede gerçekleşir.
- Kimyasal Sindirim: Enzimler yardımıyla besinlerin kimyasal yapısının değiştirilerek daha küçük moleküllere ayrılmasıdır. Ağız, mide ve ince bağırsakta gerçekleşir.
- Sindirim Organları:
- Ağız: Fiziksel (çiğneme) ve kimyasal (tükürükteki enzimlerle karbonhidrat) sindirim başlar.
- Yutak: Besinleri yemek borusuna iletir.
- Yemek Borusu: Besinleri mideye taşır.
- Mide: Fiziksel (kas kasılması) ve kimyasal (mide öz suyu ile protein) sindirim gerçekleşir.
- İnce Bağırsak: Kimyasal sindirimin tamamlandığı ve besinlerin kana emildiği yerdir.
- Kalın Bağırsak: Su, mineral ve vitaminlerin emilimini sağlar, atık maddeleri anüse iletir.
- Anüs: Atık maddelerin vücuttan atıldığı yerdir.
- Yardımcı Organlar:
- Karaciğer: Yağların fiziksel sindirimi için safra üretir.
- Pankreas: Karbonhidrat, yağ ve proteinlerin kimyasal sindirimi için enzimler üretir.
⚠️ Dikkat: Kalın bağırsakta sindirim gerçekleşmez, sadece emilim ve atık depolama olur.
📌 Dolaşım Sistemi
Vücudumuzda kanın dolaşımını sağlayarak besin ve oksijeni hücrelere taşıyan, atık maddeleri ise uzaklaştıran sistemdir. Kalp, damarlar ve kandan oluşur.
- Kalp: Kanı vücuda pompalayan kaslı organdır. Dört odacıklıdır (iki kulakçık, iki karıncık).
- Damarlar:
- Atardamarlar: Kalpten çıkan, genellikle oksijence zengin kanı (akciğer atardamarı hariç) vücuda taşıyan damarlardır. Kalın ve esnektir.
- Toplardamarlar: Vücuttan kalbe dönen, genellikle karbondioksitçe zengin kanı (akciğer toplardamarı hariç) taşıyan damarlardır. Daha incedir.
- Kılcal Damarlar: Atardamar ve toplardamarlar arasında bulunan, madde alışverişinin (oksijen, besin, atık) gerçekleştiği çok ince damarlardır.
- Kan:
- Kan Hücreleri: Kırmızı kan hücreleri (oksijen taşır), beyaz kan hücreleri (savunma), kan pulcukları (pıhtılaşma).
- Kan Plazması: Su, protein, besin ve atık maddelerden oluşan sıvıdır.
- Kan Dolaşımı:
- Küçük Kan Dolaşımı: Kalp ve akciğerler arasında gerçekleşir. Kirli kanın akciğerlere gidip temizlenerek kalbe geri dönmesidir.
- Büyük Kan Dolaşımı: Kalp ve vücut arasında gerçekleşir. Temiz kanın kalpten çıkıp tüm vücuda dağılması ve kirlenerek kalbe geri dönmesidir.
💡 İpucu: Atardamarlar genellikle temiz kan, toplardamarlar ise kirli kan taşır. Ancak akciğer atardamarı kirli, akciğer toplardamarı temiz kan taşır. Bu bir istisnadır!
📌 Solunum Sistemi
Vücudumuzun ihtiyaç duyduğu oksijeni havadan alıp, oluşan karbondioksiti dışarı atan sistemdir. Soluk alıp verme ve gaz değişimi temel görevidir.
- Solunum Organları:
- Burun: Havanın süzüldüğü, ısıtıldığı ve nemlendirildiği ilk organdır.
- Yutak: Ağız ve burun boşluğunu soluk borusuna bağlar.
- Gırtlak: Ses tellerini içerir.
- Soluk Borusu: Havanın akciğerlere taşındığı borudur. Kıkırdak halkalarla açıktır.
- Bronşlar: Soluk borusunun ikiye ayrılarak akciğerlere giren kollarıdır.
- Bronşçuklar: Bronşların akciğer içinde daha küçük dallara ayrılmış halidir.
- Alveoller: Bronşçukların ucunda bulunan, gaz değişiminin (oksijen ve karbondioksit) gerçekleştiği hava kesecikleridir.
- Akciğerler: Göğüs boşluğunda bulunan, solunumun temel organlarıdır.
- Soluk Alıp Verme: Diyafram kası ve kaburgalar arası kasların kasılıp gevşemesiyle gerçekleşir.
- Soluk Alma: Diyafram kası kasılır ve düzleşir, kaburgalar arası kaslar kasılır, göğüs boşluğu genişler, akciğerlere hava dolar.
- Soluk Verme: Diyafram kası gevşer ve kubbeleşir, kaburgalar arası kaslar gevşer, göğüs boşluğu daralır, hava akciğerlerden dışarı atılır.
⚠️ Dikkat: Gaz değişimi sadece alveollerde ve kılcal damarlar arasında gerçekleşir.
📌 Boşaltım Sistemi
Vücudumuzda oluşan zararlı ve atık maddeleri (idrar, ter vb.) vücuttan uzaklaştıran sistemdir. Kanı süzerek idrar oluşturur.
- Boşaltım Organları:
- Böbrekler: Kanı süzerek idrar oluşturan ve vücudun su dengesini sağlayan ana boşaltım organlarıdır.
- İdrar Borusu (Üreter): Böbreklerde oluşan idrarı idrar kesesine taşıyan borulardır.
- İdrar Kesesi: İdrarın biriktirildiği kaslı organdır.
- Üretra: İdrarın vücuttan dışarı atıldığı kanaldır.
- Boşaltıma Yardımcı Organlar:
- Deri: Terleme yoluyla su, tuz ve bir miktar üre atar.
- Akciğerler: Solunum yoluyla karbondioksit ($CO_2$) ve su buharı ($H_2O$) atar.
- Kalın Bağırsak: Sindirilemeyen besin atıklarını dışkı olarak atar.
💡 İpucu: Böbrekler, vücudumuzun adeta bir filtresi gibi çalışır; kanı temizler ve zararlı atıkları atar.
