BİY.9.1.4. Çevresindeki canlıların özelliklerini bilimsel olarak gözlemleyebilme
Aşağıdaki özelliklerden hangisi, bir canlının "canlı" olarak kabul edilmesi için tek başına yeterli bir kriter değildir, ancak canlıların genel özelliklerinden biridir?
A) Hücresel yapıya sahip olma
B) Metabolik faaliyetler gösterme
C) Üreme yeteneği
D) Uyarılara tepki verme
E) Hareket etme
Sevgili öğrenciler,
Canlılık, biyolojinin en temel ve en ilgi çekici konularından biridir. Bir varlığın "canlı" olarak kabul edilmesi için belirli temel özelliklere sahip olması gerekir. Ancak bazı özellikler tek başına yeterli bir kriterken, bazıları değildir. Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Hücresel yapıya sahip olma: Tüm canlılar, en küçük yapı birimi olan hücrelerden oluşur. Tek hücreli veya çok hücreli olsun, hücresel yapı canlılığın temel ve evrensel bir özelliğidir. Hücresi olmayan bir yapı canlı kabul edilmez (örneğin virüsler, canlı ve cansız arasında bir geçiş formu olarak tartışılır çünkü hücresel yapıları yoktur). Bu, canlılık için tek başına yeterli bir kriterdir.
- B) Metabolik faaliyetler gösterme: Metabolizma, bir canlının yaşamını sürdürmek için gerçekleştirdiği tüm kimyasal tepkimelerin toplamıdır (beslenme, solunum, boşaltım gibi). Enerji üretimi ve kullanımı, madde alışverişi gibi metabolik faaliyetler canlılığın olmazsa olmazıdır. Metabolizma göstermeyen bir yapı canlı değildir. Bu da canlılık için tek başına yeterli bir kriterdir.
- C) Üreme yeteneği: Canlılar, kendi türlerine benzer yeni bireyler oluşturarak soylarını devam ettirirler. Üreme, türlerin devamlılığı için hayati öneme sahiptir. Bir birey geçici olarak üreyemese bile (örneğin kısır bir birey), türün genelinde üreme yeteneği canlılığın temel bir özelliğidir. Bu da canlılık için tek başına yeterli bir kriterdir.
- D) Uyarılara tepki verme: Canlılar, iç ve dış ortamlarından gelen değişikliklere (uyarılara) karşı tepki gösterirler. Örneğin, bir bitkinin ışığa yönelmesi veya bir hayvanın sese tepki vermesi gibi. Bu özellik, canlının çevresiyle etkileşimini ve hayatta kalmasını sağlar. Bu da canlılık için tek başına yeterli bir kriterdir.
- E) Hareket etme: Hareket, canlıların genel özelliklerinden biridir. Hayvanlar yer değiştirirken, bitkiler de güneşe yönelme (fototropizm) veya büyüme gibi hareketler sergiler. Ancak hareket, canlılık için tek başına yeterli bir kriter değildir. Örneğin, bir araba hareket eder ama canlı değildir. Bir kaya yuvarlanabilir ama canlı değildir. Öte yandan, yetişkin bir ağaç canlıdır ancak yer değiştirme gibi belirgin bir hareket göstermez. Dolayısıyla, hareket etmek canlıların genel bir özelliği olsa da, tek başına bir varlığı canlı kabul etmek için yeterli değildir.
Bu durumda, soruda belirtildiği gibi "tek başına yeterli bir kriter olmayan, ancak canlıların genel özelliklerinden biri olan" seçenek E'dir.
Cevap E seçeneğidir.
