"Dün akşam, parkta, çocukların neşeyle oynadığını gören yaşlı adam, derin bir iç çekti." cümlesinde aşağıdaki ögelerden hangisi bulunmamaktadır?
A) Özne
B) Zarf Tümleci
C) Yer Tamlayıcısı
D) Belirtili Nesne
E) Yüklem
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, verilen cümlenin ögelerini adım adım bularak hangi ögenin bulunmadığını tespit edeceğiz. Cümlemiz: "Dün akşam, parkta, çocukların neşeyle oynadığını gören yaşlı adam, derin bir iç çekti."
- 1. Yüklemi Bulalım:
- Yüklem, cümlede bildirilen işi, oluşu, durumu veya yargıyı taşıyan temel ögedir. Genellikle cümlenin sonunda bulunur ve çekimli bir fiil ya da ek fiil almış bir isim olabilir.
- Cümlemizde yargı bildiren ifade "iç çekti"dir. "İç çekmek" bir deyimdir ve birleşik fiil gibi düşünülerek yüklem kabul edilir.
- Demek ki, Yüklem: "iç çekti". (E seçeneği cümlede bulunmaktadır.)
- 2. Özneyi Bulalım:
- Özne, yüklemdeki işi yapan veya yüklemdeki durumu üzerine alan ögedir. Yükleme "kim?" veya "ne?" soruları sorularak bulunur.
- Kim iç çekti? "Dün akşam, parkta, çocukların neşeyle oynadığını gören yaşlı adam" ifadesi, bu sorunun cevabıdır ve cümlenin öznesidir. Bu, bir sıfat-fiil grubuyla genişletilmiş bir öznedir.
- Demek ki, Özne: "Dün akşam, parkta, çocukların neşeyle oynadığını gören yaşlı adam". (A seçeneği cümlede bulunmaktadır.)
- 3. Zarf Tümlecini Bulalım:
- Zarf tümleci, yüklemi zaman, durum, yer-yön, miktar, sebep gibi yönlerden tamamlayan ögedir. Yükleme "nasıl?", "ne zaman?", "ne kadar?", "niçin?", "nereye?" (ek almamış haliyle) gibi sorular sorularak bulunur.
- Ne zaman iç çekti? "Dün akşam". (Zaman zarfı)
- Nasıl iç çekti? "derin". (Durum zarfı, "iç çekti" deyimini nitelemektedir.)
- (Not: Öznenin içindeki "neşeyle" kelimesi de "oynadığını" fiilimsisine bağlı bir zarf tümlecidir.)
- Demek ki, Zarf Tümleci: "Dün akşam", "derin". (B seçeneği cümlede bulunmaktadır.)
- 4. Yer Tamlayıcısını (Dolaylı Tümleç) Bulalım:
- Yer tamlayıcısı, yüklemi yer yönünden tamamlayan ögedir. Yükleme "kime?", "kimde?", "kimden?", "neye?", "neyde?", "neyden?", "nereye?", "nerede?", "nereden?" soruları sorularak bulunur.
- Cümlede "parkta" kelimesi bulunmaktadır. "Nerede iç çekti?" sorusuna cevap olarak "parkta" ifadesi verilebilir. Cümlenin başında yer alan ve virgülle ayrılan "parkta" ifadesi, ana yüklemin gerçekleştiği yeri bildiren bir yer tamlayıcısı olarak kabul edilebilir.
- Demek ki, Yer Tamlayıcısı: "parkta". (C seçeneği cümlede bulunmaktadır.)
- 5. Belirtili Nesneyi Bulalım:
- Belirtili nesne, yüklemdeki işten doğrudan etkilenen ve belirtme hâl eki (-i, -ı, -u, -ü) almış ögedir. Yükleme "neyi?", "kimi?" soruları sorularak bulunur.
- "İç çekmek" deyimi, yapısı gereği belirtili nesne almaz.
- Öznenin içinde yer alan "çocukların neşeyle oynadığını" ifadesi, "gören" fiilimsisinin belirtili nesnesidir ("Neyi gören?"). Ancak bu, ana cümlenin yüklemi olan "iç çekti"nin nesnesi değildir.
- Demek ki, ana cümlede Belirtili Nesne bulunmamaktadır. (D seçeneği cümlede bulunmamaktadır.)
Yukarıdaki analiz sonucunda, cümlede bulunmayan ögenin Belirtili Nesne olduğu anlaşılmaktadır.
Cevap D seçeneğidir.
