🎓 11. sınıf edebiyat 1. dönem 2. yazılı 1. senaryo Test 2 - Ders Notu
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu ders notu, 11. sınıf edebiyat 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşınıza çıkabilecek Cumhuriyet Dönemi şiir, roman ve hikaye anlayışları ile cümle türleri ve anlatım bozuklukları gibi temel konuları kapsar. Sınavda başarılı olmanız için gerekli bilgileri sade bir dille özetledik.
📌 Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı'nın Genel Özellikleri
Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte edebiyatımızda büyük bir değişim ve gelişim yaşanmıştır. Bu dönem, çok sesliliği ve farklı sanat anlayışlarını barındırır.
- Dil sadeleşmiş, İstanbul Türkçesi esas alınmıştır.
- Konu çeşitliliği artmış, Anadolu'ya ve toplumsal sorunlara yönelinmiştir.
- Sanatçılar farklı akımlardan etkilenerek özgün eserler ortaya koymuştur.
- Şiir, roman, hikaye, tiyatro gibi türlerde önemli gelişmeler yaşanmıştır.
📌 Cumhuriyet Dönemi Şiir Anlayışları
Cumhuriyet Dönemi şiirinde birçok farklı anlayış bir arada var olmuştur. İşte öne çıkan bazıları:
📝 Öz Şiir (Yedi Meşaleciler ve Bağımsızlar)
Şiiri soylu bir sanat olarak gören, estetiği ve biçim mükemmelliğini önemseyen bir anlayıştır.
- Şiirde musiki, ahenk ve imge ön plandadır.
- Sanatçılar, şiirin duygu ve çağrışım gücüne inanır.
- Saf şiir, "sanat için sanat" ilkesini benimser.
- Önemli temsilcileri: Ahmet Haşim (öncü), Necip Fazıl Kısakürek, Ahmet Hamdi Tanpınar, Cahit Sıtkı Tarancı.
💡 İpucu: Bu anlayıştaki şairler, şiiri bir "söz sanatı" olarak görür ve anlamdan çok estetik kaygıyı öne çıkarır.
📝 Garip Hareketi (Birinci Yeni)
Orhan Veli, Melih Cevdet ve Oktay Rifat'ın başlattığı, şiirde her türlü kurala ve kalıba karşı çıkan bir harekettir.
- Şiire sıradan insanın günlük yaşamını ve konuşma dilini sokmuşlardır.
- Ölçü, uyak gibi geleneksel unsurları reddetmişlerdir.
- Mizah ve ironiyi sıkça kullanmışlardır.
- "Şiir her şeyin üstündedir, her şey şiire konu olabilir" anlayışını savunmuşlardır.
⚠️ Dikkat: Garipçiler, şiirin anlaşılır ve halka yakın olması gerektiğini düşünmüşlerdir. Bu yönleriyle diğer akımlardan ayrılırlar.
📝 İkinci Yeni Şiiri
Garip hareketine tepki olarak doğan, soyut ve kapalı bir şiir anlayışıdır.
- Anlamın kapalılığı, imgelerin yoğunluğu ve çağrışım zenginliği önemlidir.
- Sözcüklerin alışılmadık bağlamlarda kullanılmasına sıkça rastlanır.
- "Şiir, anlam için değil, var olmak için vardır" düşüncesini savunurlar.
- Önemli temsilcileri: Cemal Süreya, Edip Cansever, Turgut Uyar, Sezai Karakoç, Ece Ayhan, İlhan Berk.
💡 İpucu: İkinci Yeni şiirini anlamak için imgelere ve soyut düşünmeye odaklanmak gerekir. Şiirde "anlam"dan çok "duygu ve çağrışım" ön plandadır.
📝 Toplumcu Gerçekçi Şiir
Toplumsal sorunları, işçi-emekçi sınıfının yaşamını ve ideolojik mesajları şiire taşıyan bir anlayıştır.
- Serbest nazım ve açık bir anlatım tercih edilir.
- Halkın sorunlarına dikkat çekmek ve onları bilinçlendirmek amaçlanır.
- Önemli temsilcileri: Nâzım Hikmet (öncü), Rıfat Ilgaz, Ceyhun Atuf Kansu.
📌 Cumhuriyet Dönemi Roman ve Hikaye Anlayışları
Cumhuriyet Dönemi'nde roman ve hikaye türleri de büyük bir gelişim göstermiş, farklı eğilimler ortaya çıkmıştır.
📝 Milli Edebiyat Zevk ve Anlayışını Sürdürenler
Milli Edebiyat akımının Anadolu'ya yönelme, memleket gerçeklerini anlatma ve sade dil kullanma özelliklerini devam ettiren yazarlar.
- Konularını genellikle Anadolu'dan, milli mücadele yıllarından ve geleneksel yaşamdan alırlar.
- Gözlemci bir gerçekçilikle eserlerini kaleme alırlar.
- Önemli temsilcileri: Halide Edip Adıvar, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Reşat Nuri Güntekin, Refik Halit Karay.
📝 Toplumcu Gerçekçiler
Köy ve kasaba gerçeklerini, işçi-köylü sorunlarını, ağa-köylü çatışmasını ele alan yazarlar.
- Gözlem ve belgesel nitelikli anlatım önemlidir.
- Bölgesel ağızlara ve yerel söyleyişlere yer verilir.
- Eserlerinde toplumsal adaletsizliklere ve sömürüye dikkat çekerler.
- Önemli temsilcileri: Yaşar Kemal, Orhan Kemal, Kemal Tahir, Fakir Baykurt, Sabahattin Ali.
💡 İpucu: Bu yazarların eserlerinde genellikle güçlü bir eleştirel bakış açısı ve toplumsal değişim isteği bulunur.
📝 Bireyin İç Dünyasını Esas Alanlar
Bireyin psikolojisine, iç çatışmalarına, bilinçaltına ve varoluşsal sorunlarına odaklanan yazarlar.
- Psikolojik tahliller, ruhsal çözümlemeler ve bireyin karmaşık iç dünyası ön plandadır.
- Genellikle sembolik anlatımlara ve rüya-gerçek çatışmasına yer verirler.
- Önemli temsilcileri: Peyami Safa, Ahmet Hamdi Tanpınar, Tarık Buğra, Abdülhak Şinasi Hisar.
📝 Modernizmi Esas Alanlar
Geleneksel anlatım tekniklerini reddeden, bireyin yalnızlığı, yabancılaşması, bunalımları gibi konuları işleyen yazarlar.
- Olay örgüsünden çok, karakterlerin iç dünyasına odaklanılır.
- Geriye dönüşler (flashback), bilinç akışı, iç monolog gibi teknikler kullanılır.
- Gerçekliğin parçalanmış ve çok boyutlu olduğu düşüncesi benimsenir.
- Önemli temsilcileri: Oğuz Atay, Yusuf Atılgan, Ferit Edgü, Adalet Ağaoğlu, Bilge Karasu.
⚠️ Dikkat: Modernist romanlarda kronolojik zaman akışı bozulabilir ve okuyucunun aktif katılımı beklenir.
📌 Cümle Türleri
Cümleler, farklı özelliklerine göre çeşitli türlere ayrılır. Sınavda bu ayrımı iyi bilmeniz beklenir.
📝 Yüklemin Türüne Göre Cümleler
Yüklemi fiil olanlar "fiil (eylem) cümlesi", isim soylu bir sözcük olanlar "isim (ad) cümlesi"dir.
- Fiil Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelerdir. (Örn: Dün akşam film izledik.)
- İsim Cümlesi: Yüklemi isim veya isim soylu bir sözcük olan cümlelerdir. (Örn: Hava bugün çok güzeldi.)
📝 Yüklemin Yerine Göre Cümleler
Yüklemin cümlenin neresinde olduğuna bakılır.
- Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi sonda olan cümlelerdir. (Örn: Kitabı dün okudum.)
- Devrik Cümle: Yüklemi başta veya ortada olan cümlelerdir. (Örn: Okudum kitabı dün.)
- Eksiltili Cümle: Yüklemi olmayan ve üç nokta (...) ile biten cümlelerdir. (Örn: Hava masmavi, deniz pırıl pırıl...)
📝 Anlamına Göre Cümleler
Cümlenin ifade ettiği anlama göre yapılan ayrımdır.
- Olumlu Cümle: Eylemin gerçekleştiğini veya durumun var olduğunu bildiren cümlelerdir. (Örn: Yemekleri çok beğendim.)
- Olumsuz Cümle: Eylemin gerçekleşmediğini veya durumun var olmadığını bildiren cümlelerdir. (-ma/-me, -sız/-siz, yok, değil gibi ek veya kelimelerle yapılır.) (Örn: Yemekleri beğenmedim.)
- Soru Cümlesi: Bir şeyi öğrenme amacıyla sorulan cümlelerdir. (Örn: Buraya daha önce geldin mi?)
- Ünlem Cümlesi: Sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları ifade eden cümlelerdir. (Örn: Eyvah, anahtarımı unuttum!)
📝 Yapısına Göre Cümleler
Cümlenin kaç yargı içerdiğine ve bu yargıların nasıl bağlandığına bakılır. Bu kısım biraz daha detaylıdır.
- Basit Cümle: Tek bir yüklemi ve tek bir yargısı olan cümlelerdir. Fiilimsi veya başka bir yargı bulunmaz. (Örn: Çocuklar bahçede oynuyor.)
- Birleşik Cümle: Bir temel cümle ve ona bağlı en az bir yan cümlecikten oluşan cümlelerdir.
- Girişik Birleşik Cümle: Yan cümlesi fiilimsi olan cümlelerdir. (Örn: Kitap okuyan kişi, kendini geliştirir.)
- Şartlı Birleşik Cümle: Yan cümlesi "-se / -sa" şart ekiyle kurulan cümlelerdir. (Örn: Erken gelirsen, birlikte gideriz.)
- Ki'li Birleşik Cümle: İki cümlenin "ki" bağlacı ile bağlandığı cümlelerdir. (Örn: Biliyorum ki sen bu işi başarırsın.)
- İç İçe Birleşik Cümle: Başka bir cümlenin içinde alıntı cümle olarak yer aldığı cümlelerdir. (Örn: Öğretmen "Dersinize iyi çalışın!" dedi.)
- Sıralı Cümle: Birden fazla yüklemi olan ve bu yüklemlerin virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlandığı cümlelerdir.
- Bağımlı Sıralı Cümle: Öge ortaklığı olan sıralı cümlelerdir. (Örn: O geldi, bizi çok sevindirdi. - 'bizi' ortak öge)
- Bağımsız Sıralı Cümle: Öge ortaklığı olmayan sıralı cümlelerdir. (Örn: Güneş battı, kuşlar yuvalarına döndü.)
- Bağlı Cümle: Birden fazla yüklemi olan ve bu yüklemlerin "ve, veya, ama, fakat, ancak, lakin, çünkü, oysa" gibi bağlaçlarla birbirine bağlandığı cümlelerdir. (Örn: Ders çalıştım ama sınavdan iyi not alamadım.)
💡 İpucu: Yapısına göre cümleleri bulurken önce yüklem sayısına, sonra fiilimsi veya bağlaç olup olmadığına dikkat edin.
📌 Anlatım Bozuklukları
Cümlede anlamın açık, net ve doğru ifade edilmesini engelleyen durumlar anlatım bozukluğu olarak adlandırılır. İki ana başlıkta incelenir.
📝 Anlamsal (Anlama Dayalı) Anlatım Bozuklukları
Cümlede anlamın yanlış veya eksik olmasından kaynaklanır.
- Gereksiz Sözcük Kullanımı: Aynı anlama gelen sözcüklerin bir arada kullanılması. (Örn: "Yaklaşık aşağı yukarı iki saat sürdü." -> "Yaklaşık iki saat sürdü." veya "Aşağı yukarı iki saat sürdü.")
- Anlamca Çelişen Sözcüklerin Bir Arada Kullanılması: Birbirine zıt anlamlı sözcüklerin aynı cümlede yer alması. (Örn: "Tam üç yıla yakın bir süre geçti." -> "Tam üç yıl geçti." veya "Üç yıla yakın bir süre geçti.")
- Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması: Bir sözcüğün cümlede uygun olmayan bir anlamda kullanılması. (Örn: "Bu olayda gençlerin payı azımsanmayacak kadar çoktu." -> "Bu olayda gençlerin payı küçümsenmeyecek kadar çoktu." - Azımsamak: miktarı az bulmak, Küçümsemek: değersiz görmek.)
- Sözcüğün Yanlış Yerde Kullanılması: Bir sözcüğün cümlede anlamı değiştirecek şekilde yanlış yerde bulunması. (Örn: "Yeni okula geldim ki ders başladı." -> "Okula yeni geldim ki ders başladı.")
- Deyim ve Atasözü Yanlışlıkları: Deyim veya atasözünün anlamına uygun kullanılmaması veya değiştirilmesi. (Örn: "Etekleri zil çalmak" yerine "Etekleri tutuşmak" demek.)
- Anlam Belirsizliği: Cümlede kastedilenin net olmaması, birden fazla anlama gelebilmesi. Genellikle zamir eksikliğinden kaynaklanır. (Örn: "Arkadaşını dün gördüm." -> "Senin arkadaşını dün gördüm." veya "Onun arkadaşını dün gördüm.")
- Mantık ve Sıralama Yanlışlığı: Olayların veya durumların mantıksal bir sıraya uymaması. (Örn: "Bırak patates soymayı, yemek bile yapamaz." -> "Bırak yemek yapmayı, patates bile soyamaz.")
📝 Yapısal (Dil Bilgisel) Anlatım Bozuklukları
Cümlenin dil bilgisi kurallarına uymamasından kaynaklanır.
- Özne-Yüklem Uygunsuzluğu: Özne ile yüklemin tekillik-çoğulluk, kişi veya çatı bakımından uyuşmaması. (Örn: "Çocuklar bahçede oynuyorlar." - İnsanlar için çoğul özneye çoğul yüklem gelebilir ama cansız varlıklar veya hayvanlar için tekil yüklem tercih edilir. "Kuşlar uçuşuyor.")
- Öge Eksikliği: Cümlede bulunması gereken bir ögenin (özne, nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci) eksik olması.
- Özne Eksikliği: "Okul dün açıldı, tören yapıldı." (Kim açıldı? Okul. Kim tören yaptı? Okul.) -> "Okul dün açıldı, okulda tören yapıldı."
- Nesne Eksikliği: "Çocuğu azarladı, evden kovdu." -> "Çocuğu azarladı, onu evden kovdu."
- Dolaylı Tümleç Eksikliği: "Bu konuyu hiç düşünmedim, ilgilenmedim." -> "Bu konuyu hiç düşünmedim, onunla ilgilenmedim."
- Zarf Tümleci Eksikliği: "Bana yardım etti, çok mutlu oldum." -> "Bana yardım etti, bu yüzden çok mutlu oldum."
- Ek Eylem Eksikliği: Özellikle sıralı ve bağlı cümlelerde ek eylemin ortak kullanılmaması gereken yerlerde eksik bırakılması. (Örn: "Bu yemek güzel, diğeri kötü." -> "Bu yemek güzeldi, diğeri kötüydü.")
- Çatı Uyuşmazlığı: Birleşik, sıralı veya bağlı cümlelerde fiillerin çatı (etken-edilgen) bakımından uyumsuz olması. (Örn: "Konu iyice araştırılıp karar verildi." -> "Konu iyice araştırılıp karar verildi." (Edilgen) veya "Konuyu iyice araştırıp karar verdik." (Etken))
- Tamlayan veya Tamlanan Eksikliği: Tamlamalarda eksiklik olması. (Örn: "Sınav sorularının kolay ve anlaşılır olduğunu söyledi." -> "Sınav sorularının kolay olduğunu ve anlaşılır olduğunu söyledi.")
- Tamlama Yanlışlıkları: Bir isme hem sıfat hem isim tamlamasının bağlanması. (Örn: "Siyasi ve ekonomi konuları." -> "Siyasi konular ve ekonomi konuları.")
- Noktalama Yanlışlıkları: Virgül, noktalı virgül gibi işaretlerin yanlış veya eksik kullanılması. (Örn: "Genç, doktora bir şeyler anlattı." (Anlam belirsizliği: Genç mi doktora anlattı, yoksa genç birine mi anlattı?) -> "Genç, doktora bir şeyler anlattı." (virgülle özne belirtilir.)
⚠️ Dikkat: Anlatım bozuklukları sorularında cümleyi dikkatlice okuyup, hem anlam hem de yapı açısından kontrol etmelisiniz. Genellikle birden fazla hata olabileceği gibi, tek bir küçük hata da cümlenin anlamını bozabilir.
Sınavınızda başarılar dilerim! 🍀 Unutmayın, düzenli tekrar ve bol soru çözümü en iyi hazırlık yöntemidir.
