🎓 8. sınıf türkçe 1. dönem 2. yazılı 9. senaryo meb Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu 8. sınıf Türkçe 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşınıza çıkabilecek temel konuları sade ve anlaşılır bir dille özetlemektedir. Sınavınızda özellikle fiilimsiler, cümle ögeleri, cümle çeşitleri, yazım kuralları, noktalama işaretleri ve anlatım bozuklukları gibi konulara odaklanmanız bekleniyor.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler gelerek isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen sözcüklerdir. Cümlede fiil gibi çekimlenmezler, yani kip ve kişi eki almazlar. Üç çeşidi vardır:
- 📝 İsim-fiiller (Mastar): Fiile "-ma, -ış, -mak" ekleri gelerek oluşur. Cümlede isim gibi kullanılır.
- Örnek: "Kitap okumayı çok severim." (okumak eyleminin adı)
- Örnek: "Onun gülüşü içimi ısıttı." (gülme eyleminin adı)
- 📝 Sıfat-fiiller (Ortaç): Fiile "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri gelerek oluşur. Varlıkların özelliğini belirterek sıfat görevi görür.
- Örnek: "Koşan çocuk düştü." (hangi çocuk?)
- Örnek: "Gelecek günler güzel olacak." (hangi günler?)
- 📝 Zarf-fiiller (Bağ-fiil, Ulaç): Fiile "-ip, -arak, -meden, -ince, -ken, -alı, -dıkça, -e...-e, -r...-mez, -asıya, -casına" gibi ekler gelerek oluşur. Cümlede durum veya zaman bildirerek zarf görevi görür.
- Örnek: "Düşe kalka eve ulaştı." (nasıl ulaştı?)
- Örnek: "Ders çalışırken uyuyakalmış." (ne zaman uyuyakalmış?)
⚠️ Dikkat: Bazı fiilimsi ekleri, kalıcı isimler oluşturabilir. Bu durumda artık fiilimsi sayılmazlar. Örneğin, "dondurma", "çakmak", "dolma".
📌 Cümle Ögeleri
Cümle ögeleri, bir cümleyi oluşturan ve cümlede belirli görevler üstlenen sözcük veya sözcük gruplarıdır. Temel ögeler yüklem ve öznedir. Yardımcı ögeler ise nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümlecidir.
- 📝 Yüklem: Cümlede yargıyı bildiren, iş, oluş, hareket veya durumu anlatan temel ögedir. Genellikle cümlenin sonunda bulunur.
- Örnek: "Çocuklar parkta oynuyor."
- 📝 Özne: Yüklemin bildirdiği işi yapan veya yargının gerçekleştiği varlıktır. "Kim?", "Ne?" sorularıyla bulunur.
- Örnek: "Öğrenciler ders çalışıyor." (Kim çalışıyor? Öğrenciler)
- 📝 Nesne (Düz Tümleç): Yüklemden etkilenen varlıktır. İki çeşidi vardır:
- Belirtili Nesne: "Neyi?", "Kimi?" sorularıyla bulunur ve "-i" hal ekini alır. Örnek: "Kitabı okudum."
- Belirtisiz Nesne: "Ne?" sorusuyla bulunur ve hal eki almaz. Örnek: "Kitap okudum."
- 📝 Dolaylı Tümleç (Yer Tamlayıcısı): Yüklemin yöneldiği, bulunduğu veya ayrıldığı yeri bildiren ögedir. "-e, -de, -den" hal eklerini alır. "Kime?, Neye?, Nerede?, Nereden?" gibi sorularla bulunur.
- Örnek: "Okula gittim." (Nereye?)
- Örnek: "Evde oturduk." (Nerede?)
- 📝 Zarf Tümleci: Yüklemin anlamını zaman, durum, miktar, yer-yön, sebep gibi yönlerden tamamlayan ögedir. "Nasıl?, Ne zaman?, Ne kadar?, Niçin?, Nereye?" gibi sorularla bulunur.
- Örnek: "Hızlıca yürüdü." (Nasıl yürüdü?)
- Örnek: "Yarın pikniğe gideceğiz." (Ne zaman gideceğiz?)
💡 İpucu: Cümle ögelerini bulurken sıralama önemlidir: Önce Yüklem, sonra Özne, sonra Nesne, daha sonra Dolaylı Tümleç ve Zarf Tümleci bulunur.
📌 Cümle Çeşitleri
Cümleler, farklı özelliklerine göre gruplandırılır. Başlıca dört farklı açıdan incelenirler:
- 📝 1. Anlamına Göre Cümleler:
- Olumlu Cümle: Yargının gerçekleştiğini veya var olduğunu bildirir. Örnek: "Hava bugün çok güzel."
- Olumsuz Cümle: Yargının gerçekleşmediğini veya var olmadığını bildirir. "-ma, -me, değil, yok" gibi ifadelerle yapılır. Örnek: "Hava bugün güzel değil."
- Soru Cümlesi: Bir şeyi öğrenmek amacıyla soru sorar. Örnek: "Nereye gidiyorsun?"
- Ünlem Cümlesi: Şaşkınlık, korku, sevinç gibi duyguları ifade eder. Örnek: "Eyvah, anahtarımı unuttum!"
- 📝 2. Yüklemin Türüne Göre Cümleler:
- Fiil (Eylem) Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiil olan cümledir. Örnek: "Kitabı okudu."
- İsim Cümlesi: Yüklemi isim soylu bir sözcük (isim, sıfat, zamir vb.) olan cümledir. Ek fiil alır. Örnek: "Bu ev çok güzeldi."
- 📝 3. Yüklemin Yerine Göre Cümleler:
- Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi sonda bulunan cümledir. Örnek: "Çocuklar bahçede oynuyor."
- Devrik Cümle: Yüklemi sonda bulunmayan (başta veya ortada) cümledir. Örnek: "Oynuyor çocuklar bahçede."
- Eksiltili Cümle: Yüklemi söylenmemiş, okuyucunun veya dinleyicinin tamamlamasına bırakılmış cümledir. Sonuna üç nokta (...) konur. Örnek: "Karşımızda yemyeşil bir ova..."
- 📝 4. Yapısına Göre Cümleler:
- Basit Cümle: Tek bir yargı (tek bir yüklem) bildiren ve içinde fiilimsi veya başka bir yan cümle bulunmayan cümledir. Örnek: "Kuçular bahçede koşuyor."
- Birleşik Cümle: En az bir temel cümle ve en az bir yan cümleden oluşan cümledir. Yan cümle genellikle fiilimsilerle veya "ki, çünkü, eğer" gibi bağlaçlarla kurulur.
- Girişik Birleşik Cümle: Yan cümlesi fiilimsiyle kurulan cümledir. Örnek: "Kitap okumayı severim."
- Ki'li Birleşik Cümle: Yan cümlesi "ki" bağlacıyla kurulan cümledir. Örnek: "Duydum ki unutmuşsun."
- Şartlı Birleşik Cümle: Yan cümlesi "-se, -sa" şart ekiyle kurulan cümledir. Örnek: "Erken gelirsen sinemaya gideriz."
- Sıralı Cümle: İki veya daha fazla basit cümlenin virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlanmasıyla oluşan cümledir. Örnek: "Güneş doğdu, kuşlar ötmeye başladı."
- Bağlı Cümle: İki veya daha fazla basit cümlenin "ve, ama, fakat, ancak, çünkü" gibi bağlaçlarla birbirine bağlanmasıyla oluşan cümledir. Örnek: "Ders çalıştım ama sınavdan düşük aldım."
📌 Yazım Kuralları
Türkçede doğru ve anlaşılır iletişim için yazım kurallarına uymak çok önemlidir. İşte bazı temel kurallar:
- 📝 Büyük Harflerin Kullanımı:
- Cümle başları, özel isimler (kişi adları, yer adları, millet adları, dil adları, din adları vb.) büyük harfle başlar.
- Kurum, kuruluş, dernek, iş yeri adlarının her kelimesi büyük harfle başlar (Türk Dil Kurumu).
- Kitap, dergi, gazete adlarının her kelimesi büyük harfle başlar (Milliyet Gazetesi hariç, "gazete" kelimesi küçük).
- Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar (29 Ekim Salı).
- 📝 Sayıların Yazımı:
- Metin içinde sayılar genellikle yazıyla yazılır (iki yüz, on beş).
- Saat, para tutarı, ölçü, istatistik verileri gibi durumlarda rakam kullanılır (15.30, 50 TL).
- Sıra sayıları rakamla yazıldığında yanına nokta konur veya kesme işaretiyle ek ayrılır (8. veya 8'inci).
- 📝 Birleşik Kelimelerin Yazımı:
- Anlam kaymasına uğrayan veya ses düşmesi/türemesi olan birleşik kelimeler bitişik yazılır (kaynana, pazartesi, bilgisayar, mirasyedi, kuşburnu).
- Somut olarak yer bildirmeyen alt, üst, üzeri sözcükleriyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır (ayakaltı, bilinçaltı, olağanüstü).
- İki kelime de anlamını koruyorsa ayrı yazılır (kuru fasulye, deniz yılanı).
- 📝 "-de / -da" Bağlacı ve Ekinin Yazımı:
- Bağlaç olan "-de / -da" ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. (Sen de gel.)
- Ek olan "-de / -da" bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulur. (Evde yok.)
- 📝 "-ki" Bağlacı ve Ekinin Yazımı:
- Bağlaç olan "-ki" ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. (Biliyorum ki gelecek.)
- Ek olan "-ki" bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulur. (Evdeki hesap, seninki.)
- "SOMUT BAĞLACI" (sanki, oysaki, mademki, belki, halbuki, çünkü, meğerki, illaki) kelimeleri istisnadır, bitişik yazılır.
⚠️ Dikkat: Yazım kuralları çok geniştir. Bol bol okuma yapmak ve yazım kılavuzuna başvurmak en iyi öğrenme yöntemidir.
📌 Noktalama İşaretleri
Noktalama işaretleri, okumayı kolaylaştıran, anlam karışıklığını önleyen ve cümlelerin yapısını belirleyen önemli araçlardır:
- 📝 Nokta (.): Tamamlanmış cümlelerin sonuna konur. Kısaltmaların sonuna konur (Dr., Mah.).
- 📝 Virgül (,): Eş görevli kelime veya kelime gruplarını ayırmak için, sıralı cümleleri ayırmak için, ara sözleri belirtmek için, hitaplardan sonra kullanılır.
- 📝 Noktalı Virgül (;): Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları ayırmak için, ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak için kullanılır.
- 📝 İki Nokta (:): Açıklama yapılacak cümlenin sonuna, örnek verilecek cümlenin sonuna konur.
- 📝 Üç Nokta (...): Tamamlanmamış cümlelerin sonuna, alıntılarda atlanan yerleri belirtmek için, sözün bir yerde kesildiğini göstermek için konur.
- 📝 Soru İşareti (?): Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur.
- 📝 Ünlem İşareti (!): Sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları anlatan cümle veya sözlerin sonuna konur. Hitaplardan sonra da kullanılabilir.
- 📝 Tırnak İşareti (" "): Başkasına ait sözleri doğrudan aktarmak için, vurgulanmak istenen sözleri belirtmek için kullanılır.
- 📝 Kesme İşareti ('): Özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme eklerini ayırmak için, kısaltmalara getirilen ekleri ayırmak için kullanılır.
📌 Anlatım Bozuklukları
Cümlelerin açık, anlaşılır ve doğru olması için anlatım bozukluklarından kaçınmak gerekir. Anlatım bozuklukları iki ana başlıkta incelenir:
- 📝 1. Anlamsal (Anlama Dayalı) Bozukluklar:
- Gereksiz Sözcük Kullanımı: Cümlede aynı anlama gelen veya anlamı zaten bulunan bir kelimenin tekrar kullanılması. Örnek: "Hala daha gelmedi." (daha gereksiz)
- Anlamca Çelişen Sözcüklerin Kullanımı: Birbiriyle çelişen kelimelerin aynı cümlede kullanılması. Örnek: "Kesinlikle bu işi yapabilir belki."
- Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması: Kelimenin anlamına uygun olmayan yerde kullanılması. Örnek: "Bu olayda çekimser davrandı." (çekingen olmalı)
- Sözcüğün Yanlış Yerde Kullanılması: Kelimenin cümlede yerinin yanlış olması. Örnek: "Yeni eve geldim ki telefon çaldı." (Eve yeni geldim ki...)
- Anlam Belirsizliği: Cümlede kimin kastedildiğinin net olmaması. Örnek: "Okula gelmediğini söylediler." (Onun mu, senin mi?)
- Atasözü ve Deyim Yanlışları: Atasözü veya deyimin yanlış anlamda ya da yanlış kelimelerle kullanılması. Örnek: "Göze girmek için elinden geleni yaptı." (Göze batmak olmalı)
- 📝 2. Yapısal (Dil Bilgisine Dayalı) Bozukluklar:
- Özne-Yüklem Uygunsuzluğu: Özne ve yüklemin tekillik-çoğulluk veya şahıs açısından uyumsuz olması. Örnek: "Öğrenciler ders çalışıyorlar." (çalışıyor olmalı)
- Ek Eylemlerin Yanlış Kullanımı: Ek fiillerin (idi, imiş, ise, -dir) eksik veya yanlış kullanılması. Örnek: "O çalışkan ama ben tembeldi." (tembeldim olmalı)
- Çatı Uygunsuzluğu: Etken ve edilgen fiillerin aynı cümlede yanlış kullanılması. Örnek: "Yemekler yapıldı ve yedik." (yapıldı ve yenildi olmalı)
- Tamlama Yanlışları: İsim veya sıfat tamlamalarında yapılan hatalar. Örnek: "Kültür ve sanat merkezi." (kültür merkezi ve sanat merkezi olmalı)
- Nesne Eksikliği: Cümlede ortak kullanılması gereken nesnenin eksik olması. Örnek: "Arkadaşına güvenir ve severdi." (onu severdi olmalı)
- Dolaylı Tümleç Eksikliği: Cümlede ortak kullanılması gereken dolaylı tümlecin eksik olması. Örnek: "Çocuklara kızdı ve bağırdı." (onlara bağırdı olmalı)
- Zarf Tümleci Eksikliği: Cümlede ortak kullanılması gereken zarf tümlecinin eksik olması. Örnek: "Herkes onu sever ve iyi geçinirdi." (onunla iyi geçinirdi olmalı)
💡 İpucu: Anlatım bozukluklarını bulmanın en iyi yolu, cümleyi dikkatlice okumak ve mantık hatalarını, gereksiz tekrarları veya dil bilgisi kurallarına aykırılıkları aramaktır.
Sevgili öğrenciler, bu konuları iyi anladığınızda sınavda başarılı olmamanız için hiçbir sebep kalmayacak! Başarılar dilerim! 🚀
