🎓 10. sınıf biyoloji 1. dönem 2. yazılı 4. senaryo Test 1 - Ders Notu
Bu test, hücre bölünmeleri (mitoz ve mayoz), eşeyli ve eşeysiz üreme, DNA, gen, kromozom kavramları ve Mendel genetiği konularını kapsamaktadır. Başarılar dilerim!
📌 Mitoz Bölünme
Mitoz, tek hücreli canlılarda üremeyi, çok hücreli canlılarda ise büyümeyi, gelişmeyi ve onarımı sağlayan hücre bölünmesi çeşididir.
- Kromozom sayısı sabittir (2n → 2n).
- Oluşan hücrelerin genetik yapısı aynıdır.
- Tek hücreli canlılarda üremeyi sağlar.
- Çok hücreli canlılarda büyüme, gelişme ve onarımı sağlar. Örneğin, bir yaralanma sonucu oluşan doku hasarı mitozla onarılır.
⚠️ Dikkat: Mitoz bölünme geçiren bir hücrenin kromozom sayısı değişmez.
📌 Mayoz Bölünme
Mayoz, eşeyli üreyen canlılarda gamet (üreme hücresi) oluşumunu sağlayan hücre bölünmesi çeşididir. Kromozom sayısının yarıya inmesini sağlar.
- Kromozom sayısı yarıya iner (2n → n).
- Oluşan hücrelerin genetik yapısı birbirinden farklıdır.
- Sadece üreme ana hücrelerinde görülür (örneğin, insanlarda yumurtalık ve testislerde).
- Tür içi çeşitliliği sağlar (crossing over ve homolog kromozomların rastgele ayrılması sayesinde).
💡 İpucu: Mayoz bölünme sonucu oluşan hücreler (gametler) döllenme ile birleşerek zigotu oluşturur. Bu sayede türün kromozom sayısı korunur.
📌 Eşeysiz Üreme
Tek bir ata bireyden, döllenme olmaksızın yeni bireylerin oluşmasıdır. Genellikle basit yapılı canlılarda görülür.
- Kalıtsal çeşitlilik azdır (mutasyonlar hariç).
- Hızlı üreme görülür.
- Örnekler: Bölünerek üreme (bakteriler), tomurcuklanma (hidra, maya mantarları), rejenerasyon (deniz yıldızı), vejetatif üreme (bitkiler).
📝Not: Vejetatif üreme, bitkilerin dal, yaprak veya kök gibi kısımlarından yeni bitkiler oluşturmasıdır. Örneğin, çilek sürünücü gövde ile, patates yumru ile çoğalır.
📌 Eşeyli Üreme
İki farklı ata bireyin gametlerinin (üreme hücreleri) birleşmesiyle yeni bireylerin oluşmasıdır. Kalıtsal çeşitlilik yüksektir.
- Kalıtsal çeşitlilik fazladır (mayoz bölünme ve döllenme sayesinde).
- Adaptasyon yeteneği yüksektir.
- Evrimsel süreçte avantaj sağlar.
💡 İpucu: Eşeyli üreme, türlerin değişen çevre koşullarına uyum sağlamasına yardımcı olur.
📌 DNA, Gen, Kromozom Kavramları
Kalıtsal bilgiyi taşıyan yapılar arasındaki ilişkiyi anlamak önemlidir.
- DNA (Deoksiribo Nükleik Asit): Genetik bilgiyi taşıyan moleküldür. Çift sarmallı yapıdadır.
- Gen: DNA üzerinde belirli bir özelliği (örneğin, göz rengi) belirleyen bölgedir. Protein sentezi için şifre içerir.
- Kromozom: DNA'nın proteinlerle (histon proteinleri) birleşerek oluşturduğu yapıdır. Hücre bölünmesi sırasında belirginleşir.
⚠️ Dikkat: Basitten karmaşığa doğru sıralama: Gen → DNA → Kromozom şeklindedir.
📌 Mendel Genetiği
Mendel'in bezelye bitkileri üzerinde yaptığı çalışmalar, genetik prensiplerin anlaşılmasında önemli bir rol oynamıştır.
- Baskın (dominant) gen: Etkisini her durumda (homozigot ve heterozigot durumda) gösteren gendir. Büyük harfle gösterilir (örneğin, A).
- Çekinik (resesif) gen: Etkisini sadece homozigot durumda gösteren gendir. Küçük harfle gösterilir (örneğin, a).
- Genotip: Bir bireyin genetik yapısıdır (örneğin, AA, Aa, aa).
- Fenotip: Bir bireyin dış görünüşüdür (örneğin, uzun boylu, kısa boylu).
- Homozigot: Bir özellik için aynı alellere sahip olma durumu (örneğin, AA veya aa).
- Heterozigot: Bir özellik için farklı alellere sahip olma durumu (örneğin, Aa).
📝Not: Mendel'in prensiplerine göre, karakterler birbirinden bağımsız olarak aktarılır.
