🎓 KPSS Coğrafya: Türkiye'de Görülen Başlıca Yeryüzü Şekilleri Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, Türkiye'nin zengin coğrafi yapısında yer alan başlıca yeryüzü şekillerini anlamanıza yardımcı olacak temel bilgileri içermektedir. Testte karşılaşabileceğiniz dağlar, ovalar, platolar, akarsu ve karstik şekiller gibi konulara odaklanacağız.
📌 Türkiye'nin Genel Jeolojik Yapısı ve Yeryüzü Şekillerinin Oluşumu
Türkiye, genç oluşumlu bir ülke olup, Alp-Himalaya kıvrım kuşağında yer alır. Bu durum, ülkenin aktif tektonik hareketlere sahip olmasına ve çeşitli yeryüzü şekillerinin oluşmasına neden olmuştur.
- Tektonik Hareketler: Fay hatları, depremler ve volkanik faaliyetler Türkiye'nin şekillenmesinde büyük rol oynar.
- Dış Kuvvetler: Akarsular, buzullar, rüzgarlar ve dalgalar gibi dış kuvvetler, iç kuvvetlerin oluşturduğu şekilleri aşındırarak veya biriktirerek yeni formlar meydana getirir.
💡 İpucu: Türkiye'deki çoğu dağ ve ova, tektonik hareketler sonucunda oluşmuştur. Bu, ülkenin genel karakteristiğidir.
📌 Dağlar
Türkiye'nin en belirgin yeryüzü şekillerinden biri olan dağlar, oluşum şekillerine göre farklılık gösterir.
- Kıvrım Dağları: Deniz tabanında biriken tortul tabakaların yan basınçlarla sıkışıp kıvrılmasıyla oluşur.
- Örnekler: Kuzey Anadolu Dağları (Canik, Kaçkar), Toroslar (Bolkar, Aladağlar).
- Kırık Dağları (Horst-Graben Sistemi): Sert tabakaların yan basınçlarla kırılması sonucu yüksekte kalan kısımlara horst (dağ), çöken kısımlara graben (ova) denir.
- Örnekler: Ege Bölgesi'ndeki Yunt, Boz, Aydın, Menteşe Dağları (Horstlar) ve aralarındaki Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes, Büyük Menderes Ovaları (Grabenler).
- Volkanik Dağlar: Yer altındaki magmanın yeryüzüne çıkarak soğuması ve birikmesiyle oluşur.
- Örnekler: Ağrı, Süphan, Nemrut, Tendürek (Doğu Anadolu); Erciyes, Hasan Dağı, Melendiz, Karadağ, Karacadağ (İç Anadolu); Kula Volkanları (Ege).
⚠️ Dikkat: Türkiye'deki dağlar genellikle doğu-batı yönünde uzanır. Bu durum, ulaşım ve iklim üzerinde önemli etkilere sahiptir.
📌 Ovalar
Çevresine göre alçakta kalmış, genellikle düz veya hafif engebeli geniş alanlardır. Oluşumlarına göre farklı türleri vardır.
- Tektonik Ovalar: Fay hatları boyunca yer kabuğunun çökmesiyle oluşur. Türkiye'de en yaygın ova türüdür.
- Örnekler: Erbaa, Niksar, Amasya, Bolu, Adapazarı, Eskişehir, Konya, Kayseri, Muş, Elbistan Ovaları.
- Delta Ovaları: Akarsuların taşıdığı alüvyonları denize döküldükleri yerde biriktirmesiyle oluşur. Verimli tarım alanlarıdır.
- Örnekler: Çukurova (Seyhan ve Ceyhan nehirleri), Bafra ve Çarşamba (Kızılırmak ve Yeşilırmak nehirleri), Silifke (Göksu Nehri).
- Karstik Ovalar (Polye): Karbonatlı kayaçların (kalker, jips vb.) yaygın olduğu bölgelerde erime sonucunda oluşan geniş çukurluklardır.
- Örnekler: Muğla, Tefenni, Elmalı, Acıpayam, Korkuteli Ovaları (Akdeniz Bölgesi).
💡 İpucu: Delta ovaları genellikle verimli topraklarıyla bilinir ve tarımsal faaliyetler için idealdir.
📌 Platolar
Akarsular tarafından derin vadilerle parçalanmış, çevresine göre yüksekte yer alan geniş düzlüklerdir.
- Tabaka Düzlüğü Platoları: Yatay duruşlu tabakaların akarsular tarafından aşındırılmasıyla oluşur.
- Örnekler: İç Anadolu'daki Cihanbeyli, Haymana, Obruk, Bozok Platoları; Güneydoğu Anadolu'daki Gaziantep, Şanlıurfa Platoları.
- Lav Platoları: Volkanik faaliyetler sonucunda yayılan lavların soğuyarak geniş alanlar kaplaması ve akarsular tarafından aşındırılmasıyla oluşur.
- Örnekler: Doğu Anadolu'daki Erzurum-Kars, Ardahan Platoları.
- Karstik Platolar: Karstik arazilerde erime sonucunda oluşan ancak yüksekte kalan düzlüklerdir.
- Örnekler: Akdeniz'deki Teke ve Taşeli Platoları.
⚠️ Dikkat: Platolar genellikle tahıl tarımı ve küçükbaş hayvancılık faaliyetleri için önemlidir.
📌 Akarsu Şekilleri
Akarsuların aşındırma ve biriktirme faaliyetleriyle oluşturduğu çeşitli yeryüzü şekilleridir.
- Vadiler: Akarsuların yataklarını aşındırmasıyla oluşan oluklardır.
- Boğaz (Yarma) Vadi: Dağ sıralarını enine kesen, yamaçları dik vadilerdir (Örnek: Kızılırmak'ın geçitleri).
- Kanyon Vadi: Karstik arazilerde basamaklı ve dik yamaçlı vadilerdir (Örnek: Göksu Kanyonu).
- Tabanlı Vadi: Eğim azaldığında akarsuyun yana doğru aşındırmasıyla tabanı genişleyen vadilerdir (Örnek: Büyük Menderes Vadisi).
- Menderes: Eğimin azaldığı yerlerde akarsuyun büklümler çizerek akmasıdır. Yana aşındırma ve biriktirme görülür.
- Örnek: Ege Bölgesi akarsuları (Büyük ve Küçük Menderes).
- Peribacaları: Volkanik tüflerin sel suları ve rüzgar tarafından aşındırılmasıyla oluşan şapkalı konik şekillerdir.
- Örnek: Kapadokya (Nevşehir, Ürgüp, Göreme).
📌 Karstik Şekiller
Kalker, jips, kaya tuzu gibi eriyebilen kayaçların yaygın olduğu bölgelerde suların eritme ve biriktirme faaliyetleriyle oluşan şekillerdir. Türkiye'de en çok Akdeniz Bölgesi'nde görülür.
- Aşınım Şekilleri:
- Lapya: En küçük karstik aşınım şekli.
- Dolin: Lapyalardan daha büyük çukurluklar.
- Uvala: Birleşmiş dolinler.
- Polye: En büyük karstik aşınım şekli, karstik ovalar (Örnek: Elmalı Polyesi).
- Obruk: Mağara tavanının çökmesiyle oluşan derin kuyular (Örnek: Cennet ve Cehennem Obrukları).
- Mağara: Yeraltı sularının kayaçları eritmesiyle oluşan boşluklar (Örnek: Damlataş, Karain Mağaraları).
- Birikim Şekilleri:
- Traverten: Karbonatlı suların buharlaşmasıyla çökelen kalker basamakları (Örnek: Pamukkale Travertenleri).
- Sarkıt, Dikit, Sütun: Mağara içindeki birikim şekilleri.
📝 Not: Karstik arazilerde yüzey suları genellikle azdır, sular yer altına sızar.
📌 Kıyı Şekilleri
Denizlerin ve dalgaların aşındırma ve biriktirme faaliyetleriyle oluşan şekillerdir.
- Falez (Yalıyar): Dalgaların kıyıdaki dik yamaçları aşındırmasıyla oluşan uçurumlar.
- Örnek: Akdeniz ve Karadeniz kıyılarında yaygındır.
- Koy ve Körfez: Denizin karaya doğru sokulduğu girintilerdir. Körfez, koydan daha büyüktür.
- Örnek: İzmir Körfezi, Gemlik Körfezi.
- Yarımada: Üç tarafı sularla çevrili kara parçasıdır.
- Örnek: Çatalca-Kocaeli, Biga, Kapıdağ Yarımadaları.
- Tombolo (Saplı Ada): Bir adanın kıyı okları ile karaya bağlanmasıyla oluşur.
- Örnek: Kapıdağ Yarımadası (Erdek), Sinop Yarımadası.
- Lagün (Deniz Kulağı): Kıyı oklarının bir koyun önünü kapatmasıyla oluşan sığ göllerdir.
- Örnek: Büyükçekmece, Küçükçekmece, Terkos (Durusu) Gölleri.
💡 İpucu: Türkiye'nin kıyı tipleri de önemlidir: Karadeniz ve Akdeniz'de boyuna, Ege'de enine kıyı tipi yaygındır.
