Aşağıdaki soy ağacında koyu renkli bireyler belirli bir özelliği fenotipinde göstermektedir. Bu özelliğin kalıtım şekli ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenemez?
A) Otozomal baskın kalıtılır.
B) Otozomal çekinik kalıtılır.
C) X'e bağlı baskın kalıtılır.
D) X'e bağlı çekinik kalıtılır.
E) Y'ye bağlı kalıtılır.
Merhaba sevgili öğrenciler,
Bu tür soy ağacı sorularında, verilen özelliğin kalıtım şeklini belirlemek için her bir kalıtım modelinin kurallarını tek tek kontrol etmemiz gerekir. Eğer bir kalıtım modeli, soy ağacındaki bireylerin fenotipleriyle çelişiyorsa, o model kesinlikle elenir (imkansızdır).
Soruda koyu renkli bireylerin belirli bir özelliği fenotipinde gösterdiği belirtiliyor. Bizden istenen, bu özelliğin kalıtım şekli ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisinin kesinlikle söylenemeyeceğidir. Bu ifadeyi, "Aşağıdaki kalıtım şekillerinden hangisi bu soy ağacına göre kesinlikle imkansızdır?" şeklinde yorumlayabiliriz.
Şimdi her bir kalıtım şeklini ve onu eleyen temel kuralları inceleyelim:
- A) Otozomal Baskın (AD) Kalıtım:
- Bu kalıtım şeklinde, hasta bir bireyin en az bir hasta ebeveyni olmalıdır (yeni mutasyonlar hariç).
- Sağlıklı ebeveynlerin hasta çocukları olamaz. Eğer soy ağacında sağlıklı (koyu renkli olmayan) iki ebeveynin hasta (koyu renkli) bir çocuğu varsa, otozomal baskın kalıtım kesinlikle elenir.
- Ancak, eğer soy ağacında böyle bir durum yoksa, otozomal baskın kalıtım mümkün olabilir.
- B) Otozomal Çekinik (AR) Kalıtım:
- Bu kalıtım şeklinde, hasta bireylerin sağlıklı (taşıyıcı) ebeveynleri olabilir. Hastalık nesil atlayabilir.
- Hasta (koyu renkli) iki ebeveynin sağlıklı (koyu renkli olmayan) bir çocuğu varsa, otozomal çekinik kalıtım kesinlikle elenir (çünkü $aa \times aa$ çaprazlamasından sadece $aa$ genotipli çocuklar oluşur).
- Ancak, eğer soy ağacında böyle bir durum yoksa, otozomal çekinik kalıtım mümkün olabilir.
- C) X'e Bağlı Baskın (XD) Kalıtım:
- Bu kalıtım şeklinde, hasta bir babanın (koyu renkli erkek) tüm kız çocukları (koyu renkli) hasta olmalıdır.
- Eğer soy ağacında hasta bir babanın sağlıklı (koyu renkli olmayan) bir kızı varsa, X'e bağlı baskın kalıtım kesinlikle elenir.
- Ancak, eğer soy ağacında böyle bir durum yoksa, X'e bağlı baskın kalıtım mümkün olabilir.
- D) X'e Bağlı Çekinik (XR) Kalıtım:
- Bu kalıtım şeklinde, hasta bir annenin (koyu renkli dişi) tüm erkek çocukları (koyu renkli) hasta olmalıdır.
- Eğer soy ağacında hasta bir annenin sağlıklı (koyu renkli olmayan) bir oğlu varsa, X'e bağlı çekinik kalıtım kesinlikle elenir.
- Ayrıca, sağlıklı bir babanın (koyu renkli olmayan erkek) hasta bir kızı (koyu renkli dişi) olamaz (çünkü hasta kız $X^aX^a$ genotipine sahip olmalı ve $X^a$ kromozomunun birini babadan almalıdır, bu durumda baba $X^aY$ olacağından hasta olmalıdır).
- Ancak, eğer soy ağacında bu durumlar yoksa, X'e bağlı çekinik kalıtım mümkün olabilir.
- E) Y'ye Bağlı Kalıtım:
- Bu kalıtım şeklinde, özellik sadece erkek bireylerde görülür. Dişi bireylerde asla görülmez.
- Hasta babanın tüm erkek çocukları hasta olmalıdır.
- Eğer soy ağacında hasta (koyu renkli) bir dişi birey varsa, Y'ye bağlı kalıtım kesinlikle elenir.
- Ayrıca, hasta bir babanın sağlıklı (koyu renkli olmayan) bir oğlu varsa, Y'ye bağlı kalıtım kesinlikle elenir.
Soy ağacının içeriği verilmediği için, bu tür sorularda doğru cevabın E seçeneği olması genellikle soy ağacında hasta bir dişi bireyin bulunduğunu gösterir.
Eğer soy ağacında koyu renkli, yani özelliği gösteren en az bir dişi birey varsa:
- Y'ye bağlı kalıtım modeli, bu özelliğin dişi bireylerde görülmemesi gerektiği kuralıyla doğrudan çelişir. Bu durumda, Y'ye bağlı kalıtım kesinlikle imkansızdır.
- Diğer kalıtım modelleri (Otozomal Baskın, Otozomal Çekinik, X'e Bağlı Baskın, X'e Bağlı Çekinik) ise dişi bireylerde de görülebilen özelliklerdir. Soy ağacının diğer detaylarına bakılmaksızın, sadece hasta bir dişinin varlığı bu modelleri tek başına elemek için yeterli değildir. Genellikle, bu modellerin her biri için soy ağacını açıklayabilecek bir genotip ataması yapılabilir veya en azından kesinlikle elenmezler.
Bu nedenle, soy ağacında hasta bir dişi bireyin varlığı durumunda, Y'ye bağlı kalıtım şekli kesinlikle söylenemez (yani kesinlikle imkansızdır).
Cevap E seçeneğidir.
