Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem basit hem de birleşik fiil bulunmaktadır?
A) Misafirler gelince hepimiz çok sevindik.
B) Bu konuyu ona anlatmaya çalıştım ama başaramadım.
C) Kitaplarını masaya bıraktı ve dışarı çıktı.
D) Bütün gün ders çalıştık, sonra dinlendik.
Bu soruda, cümlelerdeki fiilleri inceleyerek hem basit hem de birleşik fiilin bir arada bulunduğu seçeneği bulacağız. Öncelikle basit ve birleşik fiillerin ne olduğunu hatırlayalım:
- Basit Fiil: Tek bir fiil kökünden veya gövdesinden oluşan, herhangi bir yardımcı fiil ya da başka bir fiille birleşmemiş fiillerdir. Sadece çekim ekleri alırlar. Örnek: geldi, okudu, yazıyorum.
- Birleşik Fiil: İki veya daha fazla kelimenin bir araya gelerek oluşturduğu fiillerdir.
- Birleşik Fiil Türü 1 - Yardımcı Fiille Kurulanlar: İsim + etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak fiilleriyle oluşur. Örnek: yardım etmek, hasta olmak.
- Birleşik Fiil Türü 2 - Kurallı Birleşik Fiiller: Belirli eklerle (yeterlilik (-e/a bilmek), tezlik (-i/u/ü/ı vermek), süreklilik (-e/a durmak, -e/a kalmak, -e/a gelmek), yaklaşma (-e/a yazmak)) oluşur. Örnek: yapabilmek, düşüvermek, bakakalmak.
- Birleşik Fiil Türü 3 - Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller (Deyimleşmiş): Genellikle bir isim ve bir fiilin birleşmesiyle oluşur ve yeni bir anlam kazanır. Örnek: göz gezdirmek, kulak vermek.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Misafirler gelince hepimiz çok sevindik. Bu cümlede çekimli fiil "sevindik" fiilidir. "Sevindik" fiili, "sev-" kökünden türemiş ve sadece çekim ekleri almıştır. Bu nedenle basit fiildir. Cümlede birleşik fiil bulunmamaktadır.
- B) Bu konuyu ona anlatmaya çalıştım ama başaramadım. Bu cümlede iki tane çekimli fiil bulunmaktadır: "çalıştım" ve "başaramadım". "Çalıştım" fiili, "çalış-" kökünden türemiş ve sadece çekim ekleri almıştır. Bu nedenle basit fiildir. "Başaramadım" fiili, "başarabilmek" fiilinin olumsuz ve geçmiş zaman çekimidir. "Başarabilmek" fiili, fiil köküne "-e/a bilmek" eki getirilerek oluşturulan bir yeterlilik fiilidir. Yeterlilik fiilleri ise kurallı birleşik fiiller grubuna girer. Dolayısıyla bu cümlede hem basit fiil ("çalıştım") hem de birleşik fiil ("başaramadım") bir arada bulunmaktadır.
- C) Kitaplarını masaya bıraktı ve dışarı çıktı. Bu cümlede "bıraktı" ve "çıktı" fiilleri bulunmaktadır. Her iki fiil de (bırakmak, çıkmak) tek bir fiil kökünden oluşmuş ve sadece çekim ekleri almıştır. Bu nedenle her ikisi de basit fiildir. Cümlede birleşik fiil bulunmamaktadır.
- D) Bütün gün ders çalıştık, sonra dinlendik. Bu cümlede "çalıştık" ve "dinlendik" fiilleri bulunmaktadır. Her iki fiil de (çalışmak, dinlenmek) tek bir fiil kökünden oluşmuş ve sadece çekim ekleri almıştır. Bu nedenle her ikisi de basit fiildir. Cümlede birleşik fiil bulunmamaktadır.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, hem basit hem de birleşik fiilin bir arada bulunduğu seçeneğin B olduğunu görüyoruz.
Cevap B seçeneğidir.
