10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 2. Dönem 1. Yazılı Ülke Geneli Ortak Sınav Test Çöz Çözümlü Sorular Test 3

🎓 10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 2. Dönem 1. Yazılı Ülke Geneli Ortak Sınav Test Çöz Çözümlü Sorular Test 3 - Ders Notu

Bu ders notu, 10. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 2. dönem 1. yazılı sınavında karşına çıkabilecek Divan Edebiyatı, Edebi Sanatlar ve Dil Bilgisi (Cümlenin Ögeleri, Cümle Çeşitleri, Yazım ve Noktalama Kuralları) konularını sade bir dille özetlemektedir.

📌 Divan Edebiyatı'nın Genel Özellikleri

Divan Edebiyatı, 13. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar sürmüş, Arap ve Fars edebiyatlarının etkisiyle gelişmiş yüksek zümre edebiyatıdır. Şiir ön plandadır.

• Dili ağırdır, Arapça ve Farsça kelime ve tamlamalarla doludur.
• Nazım birimi genellikle beyittir (iki dize).
• Ölçü olarak aruz ölçüsü kullanılır.
• Kafiye (uyak) göz içindir, yani yazılışta benzerlik aranır.
• Konu bütünlüğü yerine beyit bütünlüğü esastır. Her beyit kendi içinde bağımsız bir anlam taşır.
• Aşk, şarap, din, tasavvuf, sevgiliye övgü gibi konular işlenir.
• Şairler mahlas (takma ad) kullanır.
• Mazmun adı verilen kalıplaşmış benzetmeler ve imgeler sıkça kullanılır (ok yaylı kaş, servi boy, inci diş vb.).

💡 İpucu: Divan Edebiyatı'nda sanat için sanat anlayışı hakimdir; yani estetik ve güzellik ön plandadır, toplumsal mesaj verme amacı güdülmez.

📌 Divan Şiiri Nazım Biçimleri

Divan şiirinde kullanılan başlıca nazım biçimleri şunlardır:

• Gazel: Aşk, güzellik, şarap gibi lirik konuları işler. Beyit sayısı 5-15 arasında değişir. Kafiye düzeni aa, ba, ca, da... şeklindedir. İlk beyitine "matla", son beyitine "makta" denir. En güzel beyitine "beytü'l-gazel" veya "şah beyit" denir.
• Kaside: Din veya devlet büyüklerini övmek amacıyla yazılan uzun şiirlerdir. Beyit sayısı 33-99 arasında değişir. Kafiye düzeni gazel gibidir (aa, ba, ca...). Bölümleri vardır: Nesib/Teşbib (giriş), Girizgah, Methiye (övgü), Tegazzül (araya gazel sıkıştırma), Fahriye (şairin kendini övmesi), Dua.
• Mesnevi: Olay anlatmaya dayalı, uzun hikaye veya destan türü şiirlerdir. Her beyit kendi arasında kafiyelidir (aa, bb, cc...). Bu sayede şair uzun bir hikayeyi kolayca yazabilir.
• Kıt'a: İki beyitten oluşan, gazelden farklı olarak ilk beytin dizeleri arasında kafiye bulunmayan nazım biçimidir (xa, xa). Genellikle felsefi düşünceler veya hiciv içerir.
• Rubai: Dört dizeden oluşan tek dörtlükten ibarettir. Aruzun belirli kalıplarıyla yazılır. Kafiye düzeni aaxa şeklindedir. Felsefi konular, dünya görüşü, aşk gibi temalar işlenir. Ömer Hayyam bu türün en önemli temsilcisidir.
• Tuyuğ: Türklerin Divan Edebiyatı'na kazandırdığı dört dizelik nazım biçimidir. Rubaiye benzer ancak aruzun sadece "fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün" kalıbıyla yazılır. Kafiye düzeni aaxa şeklindedir.
• Şarkı: Türklerin Divan Edebiyatı'na kazandırdığı, bestelenmek için yazılan nazım biçimidir. Bentlerle kurulur. Nakarat bölümleri vardır. Aşk, eğlence, güzellik gibi konular işlenir.

⚠️ Dikkat: Mesnevi, diğer nazım biçimlerinden farklı olarak her beyti kendi içinde kafiyeli olduğu için olay anlatmaya en uygun nazım biçimidir.

📌 Edebi Sanatlar (Söz Sanatları)

Bir sözü daha etkili, güzel ve çarpıcı hale getirmek için kullanılan anlatım biçimleridir.

• Teşbih (Benzetme): İki farklı şey arasında ortak bir özellikten yola çıkarak yapılan karşılaştırmadır. (Asker aslan gibiydi.)
• İstiare (Eğretileme): Bir sözcüğün yerine, onunla ilgili başka bir sözcüğün kullanılmasıdır. Benzeyen veya benzetilenden sadece birinin kullanılmasıyla yapılır. (Gökyüzü ağlıyordu. -> Bulutlar kastediliyor, sadece benzetilen var.)
• Mecazımürsel (Ad Aktarması): Bir sözcüğün, benzetme amacı güdülmeden, ilgili olduğu başka bir sözcüğün yerine kullanılmasıdır. (Sobayı yaktık. -> Odun veya kömür kastediliyor.)
• Kinaye: Bir sözü gerçek anlamının tam tersini kastederek söyleme sanatıdır. Genellikle iğneleme amaçlı kullanılır. (Ne kadar da zekisin! - aslında aptal olduğunu kastederek)
• Tevriye: Bir sözcüğün hem uzak hem yakın iki anlamı olacak şekilde kullanılması ve uzak anlamın kastedilmesidir. (Bu kadar letafet çünkü sende var, beyaz gerdanında bir de ben gerek. -> "Ben" hem kişi zamiri hem de vücuttaki leke anlamında.)
• Tariz: Bir kişiye veya duruma dokundurma, iğneleme, alay etme sanatıdır. Kinayeye benzer ama daha geniş bir anlamı kapsar.
• Hüsnütalil (Güzel Neden Bulma): Bir olayın gerçek nedenini bırakıp, onu daha güzel veya etkileyici bir nedene bağlama sanatıdır. (Sen geldin diye güller açtı.)
• Mübalağa (Abartma): Bir şeyi olduğundan çok daha büyük veya küçük gösterme sanatıdır. (Bir ah çeksem dağı taşı eritir.)
• Tezat (Karşıtlık): Birbiriyle zıt kavram veya durumları bir arada kullanma sanatıdır. (Ağlarım hatıra geldikçe gülüştüklerimiz.)
• Telmih (Anımsatma): Herkesçe bilinen tarihi bir olaya, kişiye veya efsaneye işaret etme sanatıdır. (Ferhat'ın dağları delmesi gibi.)
• İntak (Konuşturma): İnsan dışındaki canlı veya cansız varlıkları konuşturma sanatıdır. (Deniz dalgalarıyla konuştu.)
• Teşhis (Kişileştirme): İnsan dışındaki varlıklara insan özelliklerini verme sanatıdır. (Rüzgar saçlarımı okşuyordu.)
• Cinas: Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları farklı kelimeleri bir arada kullanma sanatıdır. (Kara gözler kara kara bakıyor.)
• Seci: Düz yazıda cümle veya cümle parçacıkları sonlarındaki ses benzerliğidir. (İlahi! Kabul senden, ret senden; şifa senden, dert senden.)
• Aliterasyon: Bir dizede veya cümlede aynı ünsüz harfin sıkça tekrar edilmesidir. (Kara tren gecikir belki hiç gelmez.)
• Asonans: Bir dizede veya cümlede aynı ünlü harfin sıkça tekrar edilmesidir. (O çay ağır akar, yorgun mu bilmem?)

💡 İpucu: İstiare ile Mecazımürsel'i karıştırmamak için; İstiare'de benzetme amacı varken, Mecazımürsel'de benzetme amacı yoktur, sadece ilgi bağı vardır.

📌 Cümlenin Ögeleri

Cümleyi oluşturan ve birbiriyle anlam ilişkisi içinde olan sözcük gruplarıdır. Yüklem, temel öge; diğerleri yardımcı ögelerdir.

• Yüklem: Cümledeki işi, oluşu, hareketi, yargıyı bildiren temel ögedir. Genellikle cümlenin sonunda bulunur. Yüklemi bulmadan diğer ögeler bulunmaz. (Geldi, okuyor, öğretmendir.)
• Özne: Yüklemdeki işi yapan veya yargının konusu olan ögedir. "Kim?" veya "Ne?" sorularıyla bulunur. Gizli özne veya sözde özne olabilir. (Çocuk top oynuyor. / Kapı açıldı. - Sözde özne)
• Nesne (Düz Tümleç): Yüklemden etkilenen ögedir.
  • Belirtili Nesne: "Neyi?", "Kimi?" sorularıyla bulunur. İsmin -i hal ekini alır. (Kitabı okudu.)
  • Belirtisiz Nesne: "Ne?" sorusuyla bulunur. Yalın haldedir. (Kitap okudu.)
• Dolaylı Tümleç (Yer Tamlayıcısı): Yüklemdeki işin yapıldığı, yöneldiği, ayrıldığı veya bulunduğu yeri bildiren ögedir. "-e, -de, -den" hal eklerini alır. "Kime?, Neye?, Nerede?, Neyde?, Kimden?, Neyden?" gibi sorularla bulunur. (Eve gitti. Okulda bekliyor. Arkadaşından aldı.)
• Zarf Tümleci: Yüklemdeki işin zamanını, durumunu, miktarını, yönünü, nedenini bildiren ögedir. "Nasıl?, Ne zaman?, Ne kadar?, Niçin?, Nereye?" (yalın halde) gibi sorularla bulunur. (Hızlı koştu. Dün geldi. Çok güldü. Aşağı indi.)
• Edat Tümleci: "Ne ile?", "Kim ile?", "Ne için?", "Kim için?" gibi sorularla bulunur. Genellikle "ile, için, gibi" edatlarıyla kurulur. (Arkadaşıyla konuştu. Sınav için çalıştı.)

⚠️ Dikkat: Cümlenin ögelerini bulurken önce yüklemi, sonra özneyi, sonra nesneyi ve diğer tümleçleri bulmalısın. Soruları yükleme sormayı unutma!

📌 Cümle Çeşitleri

Cümleler farklı özelliklerine göre sınıflandırılır:

• 1. Yükleminin Türüne Göre:
  • Fiil Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiil olan cümledir. (Geldi, okuyor.)
  • İsim Cümlesi: Yüklemi ek fiil almış bir isim veya isim soylu sözcük olan cümledir. (Öğretmendir, güzeldi.)
• 2. Anlamına Göre:
  • Olumlu Cümle: Yargının gerçekleştiğini veya var olduğunu bildiren cümledir. (Geldi, var.)
  • Olumsuz Cümle: Yargının gerçekleşmediğini veya olmadığını bildiren cümledir. "-me, -ma" olumsuzluk ekleri veya "yok, değil" kelimeleriyle yapılır. (Gelmedi, yok.)
  • Soru Cümlesi: Bir soru soran ve cevap bekleyen cümledir. (Geldin mi?)
  • Ünlem Cümlesi: Şaşırma, sevinç, korku gibi duyguları anlatan cümledir. (Eyvah!)
• 3. Yükleminin Yerine Göre:
  • Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi sonda olan cümledir. (Geldi.)
  • Devrik Cümle: Yüklemi sonda olmayan (başta veya ortada) cümledir. (Geldi dün.)
  • Eksiltili Cümle: Yüklemi söylenmeyen, okuyucunun tamamlamasını bekleyen cümledir. Sonuna üç nokta (...) konur. (Karşımızda yemyeşil bir vadi...)
• 4. Yapısına Göre:
  • Basit Cümle: Tek bir yargı (tek bir yüklem) bildiren ve içinde fiilimsi veya başka bir yargı bulunmayan cümledir. (Çocuklar bahçede oynuyor.)
  • Birleşik Cümle: Temel yargının (yüklemin) yanında yan yargı (fiilimsi, ki'li bağlaç, şart kipi veya iç içe cümle) bulunan cümledir.
    • Girişik Birleşik Cümle: Yan cümlesi fiilimsiyle kurulan cümledir. (Gelen misafirleri ağırladı.)
    • Şartlı Birleşik Cümle: Yan cümlesi "-se, -sa" şart kipiyle kurulan cümledir. (Gelirse haber veririm.)
    • Ki'li Birleşik Cümle: Yan cümlesi "ki" bağlacıyla temel cümleye bağlanan cümledir. (Biliyorum ki sen de geleceksin.)
    • İç İçe Birleşik Cümle: Bir cümlenin başka bir cümlenin içinde yan cümle olarak kullanılmasıdır. (Annem "Yemeğini bitir." dedi.)
  • Sıralı Cümle: Birden fazla yüklemi olan ve bu yüklemlerin virgül veya noktalı virgülle birbirine bağlandığı cümledir. (Geldi, oturdu, bekledi.)
    • Bağımlı Sıralı Cümle: Öge ortaklığı olan sıralı cümledir. (Öğrenci geldi, sınavına girdi.) - Özne ortak.
    • Bağımsız Sıralı Cümle: Öge ortaklığı olmayan sıralı cümledir. (Yağmur yağdı, hava soğudu.)
  • Bağlı Cümle: Birden fazla yüklemi olan ve bu yüklemlerin "ve, veya, ama, fakat, ancak, lakin, çünkü" gibi bağlaçlarla birbirine bağlandığı cümledir. (Geldi ve oturdu.)

💡 İpucu: Yapısına göre cümle çeşitlerini ayırt ederken, öncelikle yüklem sayısına ve ardından içinde fiilimsi, bağlaç veya şart kipi olup olmadığına bakmalısın.

📌 Yazım Kuralları

Türkçeyi doğru ve anlaşılır kullanmak için uyulması gereken kurallardır.

• Büyük Harflerin Kullanımı:
  • Cümle başında, özel isimlerde (kişi, yer, millet, dil, din, mezhep adları), unvanlarda, belirli tarih bildiren ay ve gün adlarında büyük harf kullanılır.
  • Kitap, dergi, gazete adlarında (özel isimler) büyük harf kullanılır. (Milliyet gazetesi, Türk Dili dergisi)
  • Yön adları özel isimden önce gelirse büyük, sonra gelirse küçük yazılır. (Doğu Anadolu, Anadolu'nun doğusu)
• Birleşik Kelimelerin Yazımı:
  • Ses düşmesi, ses türemesi veya anlam kayması varsa bitişik yazılır. (kaynana, hissetmek, kuşburnu)
  • Birleşme sırasında kelimelerden ikisi veya ikincisi anlamını yitirirse bitişik yazılır. (hanımeli, demirbaş)
  • Etmek, olmak, kılmak, eylemek yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiillerde ses düşmesi veya türemesi varsa bitişik, yoksa ayrı yazılır. (kaybolmak, affetmek / fark etmek, terk etmek)
  • Alt, üst, üzeri kelimeleri somut yer bildirirse ayrı, soyut yer bildirirse bitişik yazılır. (yer altı, su altı / bilinçaltı, ayaküstü)
• "-de / -da" Bağlacı ve Ekinin Yazımı:
  • Bağlaç olan "-de / -da" ayrı yazılır ve asla "-te / -ta" şekline dönüşmez. (Sen de gel.)
  • Ek olan "-de / -da" (bulunma hali eki) bitişik yazılır ve sertleşebilir (-te / -ta). (Evde kaldı. Okulda bekliyor. Sepette elma var.)
• "-ki" Bağlacı ve Ekinin Yazımı:
  • Bağlaç olan "-ki" ayrı yazılır. (Biliyorum ki, anladım ki)
  • İlgi eki olan "-ki" bitişik yazılır. (Evdeki hesap, seninki)
  • Sıfat yapan "-ki" bitişik yazılır. (Yoldaki taş, dünkü olay)
  • "Mademki, oysaki, halbuki, çünkü, meğerki, belki, illaki" kelimelerindeki "-ki"ler kalıplaşmış olduğu için bitişik yazılır (SOMBaHÇeMİ).
• Sayıların Yazımı:
  • Metin içinde sayılar genellikle yazıyla yazılır. (iki bin yirmi üç)
  • Para, ölçü, istatistik verileri gibi durumlarda rakamla yazılır. (15 kilogram, 100 lira)
  • Sıra sayıları rakamla yazılırsa yanına nokta konur veya kesme işaretiyle ek ayrılır. (3. veya 3'üncü)

⚠️ Dikkat: "-de/-da" ve "-ki"nin yazımında kararsız kaldığında, kelimeden çıkarıp okumayı dene. Anlam bozulursa ektir (bitişik), bozulmazsa bağlaçtır (ayrı).

📌 Noktalama İşaretleri

Cümlelerin anlamını netleştirmek, okumayı kolaylaştırmak için kullanılır.

• Nokta (.): Cümle sonuna, bazı kısaltmalardan sonra, sıra sayılarından sonra, tarihlerde, saatlerde kullanılır.
• Virgül (,): Eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırmak için, sıralı cümleleri ayırmak için, ara sözlerin başında ve sonunda, tırnak içine alınmamış alıntı cümlelerden sonra, hitaplardan sonra kullanılır.
• Noktalı Virgül (;): Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak için, tür veya takımları birbirinden ayırmak için kullanılır.
• İki Nokta (:): Açıklama yapılacak cümlenin sonuna, örnek verilecek cümlenin sonuna, karşılıklı konuşmalarda konuşan kişinin adından sonra kullanılır.
• Üç Nokta (...): Bitmemiş cümlelerin sonuna, alıntılarda atlanan yerleri belirtmek için, kaba sayılan sözcüklerin yerine kullanılır.
• Soru İşareti (?): Soru bildiren cümlelerin sonuna konur.
• Ünlem İşareti (!): Sevinç, korku, şaşırma gibi duyguları anlatan cümlelerin sonuna, hitaplardan sonra kullanılır.
• Tırnak İşaretleri (" "): Başkasına ait sözleri aktarmak için, vurgulanmak istenen sözcük veya başlıkları belirtmek için kullanılır.
• Kesme İşareti (''): Özel adlara getirilen çekim eklerini ayırmak için, kısaltmalara getirilen ekleri ayırmak için, sayılara getirilen ekleri ayırmak için kullanılır.
• Parantez (Ayraç) ( ): Cümledeki açıklayıcı bilgileri, ek bilgileri belirtmek için, tiyatro metinlerinde sahne hareketlerini belirtmek için kullanılır.

💡 İpucu: Virgül ile noktalı virgül arasındaki farkı anlamak için; eğer sıralı cümlelerde zaten virgül kullanılmışsa ve karışıklık oluyorsa, o zaman noktalı virgül kullanılır.