Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eylem, 'özne-yüklem ilişkisi' yönüyle edilgen çatılıdır?
A) Genç kız, bayram töreni için özenle süslendi.
B) Maçın son dakikasında atılan golle tüm stat sevindi.
C) Okulun bahçesindeki çöpler görevlilerce toplandı.
D) Yaşlı adam, soğuk havada paltosuna sıkıca sarıldı.
E) Sınavı kazandığını duyunca hemen telefona sarıldı.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, eylemin 'özne-yüklem ilişkisi' yönüyle edilgen çatılı olduğu cümleyi bulmamız isteniyor. Öncelikle "edilgen çatı" ne demek, onu hatırlayalım:
- Edilgen Çatı: Bir eylemin kim tarafından yapıldığı belli değilse veya eylemi yapan kişi cümlede 'tarafından', 'vasıtasıyla' gibi ifadelerle belirtiliyorsa, o eylem edilgen çatılıdır. Edilgen çatılı fiiller genellikle fiil köküne '-l' veya '-n' eklerinden birini alarak oluşur. Edilgen çatılı cümlelerde işi yapan gerçek özne yerine, işten etkilenen 'sözde özne' bulunur.
- Etken Çatı: Eylemi yapanın (gerçek öznenin) belli olduğu fiillerdir.
- Dönüşlü Çatı: Eylemi yapan öznenin, yaptığı işten kendisinin etkilendiği fiillerdir. Edilgen çatılı fiiller gibi '-l' veya '-n' eklerini alırlar ancak anlam olarak etken çatıya yakındırlar çünkü işi yapan bellidir ve işten etkilenen de odur. Bu yüzden edilgen çatıyla karıştırılabilirler.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Genç kız, bayram töreni için özenle süslendi.
- Buradaki eylem "süslendi". Kim süslendi? "Genç kız". Genç kız, başkası tarafından mı süslendi yoksa kendini mi süsledi? Cümlenin anlamından genç kızın kendi kendini süslediğini anlıyoruz. Yani işi yapan da işten etkilenen de "genç kız"dır. Bu bir dönüşlü çatılı fiildir.
- B) Maçın son dakikasında atılan golle tüm stat sevindi.
- Buradaki eylem "sevindi". Kim sevindi? "Tüm stat". Tüm stat, başkası tarafından mı sevindirildi yoksa kendi kendine mi sevindi? Kendi kendine sevindi. İşi yapan da işten etkilenen de "tüm stat"tır. Bu da bir dönüşlü çatılı fiildir.
- C) Okulun bahçesindeki çöpler görevlilerce toplandı.
- Buradaki eylem "toplandı". Ne toplandı? "Okulun bahçesindeki çöpler". Çöpler kendi kendine toplanabilir mi? Hayır. Peki kim tarafından toplandı? "Görevlilerce" (yani görevliler tarafından). Burada işi yapan gerçek özne (görevliler) 'tarafından' anlamı veren '-ce' ekiyle belirtilmiş, cümledeki özne ise işten etkilenen "çöpler"dir (sözde özne). Fiil '-n' ekini almıştır. Bu, açıkça edilgen çatılı bir fiildir.
- D) Yaşlı adam, soğuk havada paltosuna sıkıca sarıldı.
- Buradaki eylem "sarıldı". Kim sarıldı? "Yaşlı adam". Yaşlı adam, başkası tarafından mı sarıldı yoksa kendi kendine mi sarıldı? Kendi kendine sarıldı. İşi yapan da işten etkilenen de "yaşlı adam"dır. Bu da bir dönüşlü çatılı fiildir.
- E) Sınavı kazandığını duyunca hemen telefona sarıldı.
- Buradaki eylem "sarıldı". Kim sarıldı? (Gizli özne: O). O, başkası tarafından mı sarıldı yoksa kendi kendine mi sarıldı? Kendi kendine sarıldı (telefona uzanmak, telefonu almak anlamında). İşi yapan da işten etkilenen de 'o'dur. Bu da bir dönüşlü çatılı fiildir.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, eylemin edilgen çatılı olduğu cümlenin C seçeneğinde yer aldığını görüyoruz.
Cevap C seçeneğidir.
