kpss türkçe fiiller ve fiil çatısı test Test 1

🎓 kpss türkçe fiiller ve fiil çatısı test Test 1 - Ders Notu

Bu ders notu, KPSS Türkçe'de sıkça karşınıza çıkacak olan fiillerin temel özelliklerini ve özellikle fiil çatısı konusunu sade bir dille özetlemektedir. Fiillerin cümledeki işlevini ve özne-nesne ilişkisine göre nasıl farklılaştığını anlamak, soruları doğru çözmeniz için kilit noktadır.

📌 Fiiller (Eylemler)

Fiiller, varlıkların yaptığı işi, hareketi, oluşu veya durumu bildiren sözcüklerdir. Cümlede genellikle yüklem görevini üstlenirler.

• Fiiller, zaman ve kişi ekleri alarak çekimlenirler.
• Bir cümlede yargı bildiren temel ögedir.
• Örnek: "Koşuyor", "okudu", "gelmeli", "gülse".

📌 Fiil Çatısı Nedir?

Fiil çatısı, bir fiilin özne ve nesne ile olan ilişkisini ifade eder. Yani, eylemi kimin yaptığını (özne) ve eylemden kimin etkilendiğini (nesne) gösterir. Fiil çatısı iki ana başlık altında incelenir:

• Özne-Yüklem İlişkisine Göre Fiil Çatısı
• Nesne-Yüklem İlişkisine Göre Fiil Çatısı

💡 İpucu: Fiil çatısı sadece fiil cümlelerinde aranır. İsim cümlelerinde çatı özelliği bulunmaz.

📌 Özne-Yüklem İlişkisine Göre Fiil Çatısı

Bu başlık altında fiilin, eylemi gerçekleştiren özne ile olan ilişkisi incelenir.

📌 Etken Fiiller

Eylemi yapan (gerçek) öznenin belli olduğu fiillerdir. Özne, işi kendi isteğiyle ve doğrudan yapar.

• Fiilde herhangi bir özel çatı eki (-l, -n, -ş) bulunmaz.
• Örnek: "Öğrenci kitabı okudu." (Okuyan kim? Öğrenci – gerçek özne)
• Örnek: "Çocuklar bahçede oynadı." (Oynayan kim? Çocuklar – gerçek özne)

📌 Edilgen Fiiller

Eylemi yapanın belli olmadığı, eylemden etkilenen varlığın (sözde özne) özne görevini üstlendiği fiillerdir.

• Fiil kök veya gövdesine "-l" veya "-n" ekleri getirilir.
• Gerçek özne cümlede ya hiç bulunmaz ya da "tarafından", "vasıtasıyla" gibi ifadelerle belirtilir.
• Örnek: "Kitap okundu." (Okuyan kim belli değil, okuma işinden etkilenen "kitap" sözde öznedir.)
• Örnek: "Sınıf temizlendi." (Temizleyen kim belli değil, temizleme işinden etkilenen "sınıf" sözde öznedir.)

⚠️ Dikkat: Edilgen çatılı fiillerde, eylemi yapan gerçek bir özne yoktur, eylemden etkilenen bir "sözde özne" vardır.

📌 Dönüşlü Fiiller

Eylemi yapan öznenin, yaptığı işten kendisinin etkilendiği fiillerdir. Özne hem işi yapar hem de işten etkilenir.

• Fiil kök veya gövdesine "-l" veya "-n" ekleri getirilir (edilgen fiillerle aynı ekler).
• Örnek: "Çocuk yıkandı." (Yıkayan kim? Çocuk. Yıkanan kim? Çocuk. Çocuk hem işi yapıyor hem de işten etkileniyor.)
• Örnek: "Kadın aynaya bakındı." (Bakan kim? Kadın. Bakma işinden etkilenen kim? Kadın.)

⚠️ Dikkat: Edilgen ve dönüşlü fiillerin ekleri aynıdır (-l, -n). Ayırt etmek için fiilin anlamına bakılır: Dönüşlüde özne işi yapar ve işten etkilenir; edilgende özne işi yapmaz, işten etkilenir (sözde özne).

📌 İşteş Fiiller

Eylemin birden çok özne tarafından karşılıklı veya birlikte yapıldığını bildiren fiillerdir.

• Fiil kök veya gövdesine "-ş" eki getirilir.
• Örnek (Karşılıklı): "Arkadaşlar selamlaştı." (Birden çok kişi karşılıklı selamlıyor.)
• Örnek (Birlikte): "Kuşlar uçuşuyor." (Kuşlar birlikte, toplu halde uçuyor.)
• Örnek (Birlikte): "Çocuklar gülüştü." (Çocuklar hep birlikte gülüyor.)

📌 Nesne-Yüklem İlişkisine Göre Fiil Çatısı

Bu başlık altında fiilin, nesne alıp alamadığı veya nesne ile olan ilişkisi incelenir.

📌 Geçişli Fiiller

Nesne alabilen fiillerdir. Yani "neyi?", "kimi?", "ne?" sorularına cevap verebilirler.

• Cümlede belirtili veya belirtisiz nesne bulunabilir.
• Örnek: "Kitabı okudu." (Neyi okudu? Kitabı – nesne var.)
• Örnek: "Mektup yazdı." (Ne yazdı? Mektup – nesne var.)

💡 İpucu: Bir fiilin başına "onu" kelimesini getirebiliyorsanız, o fiil genellikle geçişlidir. (Onu okudu, onu yazdı).

📌 Geçişsiz Fiiller

Nesne alamayan fiillerdir. "Neyi?", "kimi?", "ne?" sorularına cevap veremezler.

• Cümlede nesne bulunmaz.
• Örnek: "Çocuk uyudu." (Neyi uyudu? Kimi uyudu? Cevap yok.)
• Örnek: "Misafirler geldi." (Neyi geldi? Kimi geldi? Cevap yok.)

💡 İpucu: Bir fiilin başına "onu" kelimesini getiremiyorsanız, o fiil geçişsizdir. (Onu uyudu X, onu geldi X).

📌 Ettirgen Fiiller

Geçişli bir fiilin, "-t, -r, -dır (-dir, -tır, -tir)" eklerinden birini alarak geçişlilik derecesini artırmasıdır. Eylemi başkasına yaptırma anlamı taşır.

• Fiilin kökü veya gövdesi zaten geçişlidir.
• Örnek: "Yaz-mak" (geçişli) → "Yaz-dır-mak" (ettirgen). "Mektubu yazdırdı." (Başkasına yazdırdı.)
• Örnek: "Oku-mak" (geçişli) → "Oku-t-mak" (ettirgen). "Kitabı okuttu." (Başkasına okuttu.)

⚠️ Dikkat: Ettirgen fiillerde eylemi yapan başkasıdır, özne eylemi başkasına yaptırır.

📌 Oldurgan Fiiller

Geçişsiz bir fiilin, "-t, -r, -dır (-dir, -tır, -tir)" eklerinden birini alarak geçişli hale gelmesidir.

• Fiilin kökü veya gövdesi geçişsizdir.
• Örnek: "Uyu-mak" (geçişsiz) → "Uyu-t-mak" (oldurgan). "Çocuğu uyuttu." (Uyumak geçişsizken, uyutmak geçişli oldu.)
• Örnek: "Gül-mek" (geçişsiz) → "Gül-dür-mek" (oldurgan). "Bizi güldürdü." (Gülmek geçişsizken, güldürmek geçişli oldu.)

⚠️ Dikkat: Ettirgen ve oldurgan fiiller aynı ekleri alır. Fark, fiilin kökünün geçişli mi (ettirgen) yoksa geçişsiz mi (oldurgan) olduğundadır.

📝 Bu notları dikkatlice okuyarak ve örnekleri anlamaya çalışarak fiiller ve fiil çatısı konusundaki soruları daha kolay çözebilirsiniz. Başarılar dilerim!