Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, özne-yüklem ilişkisi bakımından 'dönüşlü' bir fiildir?
A) Bayram öncesi bütün sokaklar güzelce temizlendi.
B) Hırsız, polisleri görünce hemen ara sokağa gizlendi.
C) Yeni alınan kitaplar kütüphaneye yerleştirildi.
D) Düğün salonu rengarenk balonlarla donatıldı.
E) Okulun duvarları yaz tatilinde yeniden boyandı.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, yüklemin özne-yüklem ilişkisi bakımından 'dönüşlü' bir fiil olduğu cümleyi bulmamız isteniyor. Öncelikle "dönüşlü fiil" ne demek, onu hatırlayalım:
- Dönüşlü Fiil: Bir fiilin öznesi, yaptığı işten kendisi etkileniyorsa veya işi kendi üzerinde yapıyorsa bu fiile dönüşlü fiil denir. Dönüşlü fiiller genellikle fiil kök veya gövdelerine '-n' veya '-l' ekleri getirilerek oluşturulur. Önemli olan, işi yapanın da işten etkilenenin de aynı özne olmasıdır.
- Edilgen Fiil ile Karıştırmayalım: Dönüşlü fiiller, edilgen fiillerle (yine '-n' veya '-l' ekleri alırlar) sıkça karıştırılır. Edilgen fiillerde işi yapan belli değildir veya başkası tarafından yapılırken, dönüşlü fiillerde işi yapan da işten etkilenen de öznedir. Edilgen fiillerde özne "sözde özne" iken, dönüşlü fiillerde özne "gerçek özne"dir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Bayram öncesi bütün sokaklar güzelce temizlendi.
- Yüklem: "temizlendi" (temizle-n-di)
- Özne: "bütün sokaklar"
- Sokaklar kendi kendini temizleyemez. Başkaları tarafından temizlenmiştir. Bu bir edilgen fiildir. Sokaklar burada sözde öznedir.
- B) Hırsız, polisleri görünce hemen ara sokağa gizlendi.
- Yüklem: "gizlendi" (gizle-n-di)
- Özne: "Hırsız"
- Hırsız, kendini gizleme eylemini kendi üzerinde yapmıştır. Yani, gizleme işini yapan da gizlenen de hırsızın kendisidir. Bu bir dönüşlü fiildir. Hırsız burada gerçek öznedir.
- C) Yeni alınan kitaplar kütüphaneye yerleştirildi.
- Yüklem: "yerleştirildi" (yerleştir-il-di)
- Özne: "Yeni alınan kitaplar"
- Kitaplar kendi kendini yerleştiremez. Başkaları tarafından yerleştirilmiştir. Bu bir edilgen fiildir. Kitaplar burada sözde öznedir.
- D) Düğün salonu rengarenk balonlarla donatıldı.
- Yüklem: "donatıldı" (donat-ıl-dı)
- Özne: "Düğün salonu"
- Düğün salonu kendi kendini donatamaz. Başkaları tarafından donatılmıştır. Bu bir edilgen fiildir. Düğün salonu burada sözde öznedir.
- E) Okulun duvarları yaz tatilinde yeniden boyandı.
- Yüklem: "boyandı" (boya-n-dı)
- Özne: "Okulun duvarları"
- Duvarlar kendi kendini boyayamaz. Başkaları tarafından boyanmıştır. Bu bir edilgen fiildir. Duvarlar burada sözde öznedir.
Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşıldığı gibi, B seçeneğindeki "gizlendi" fiili, öznenin (hırsız) yaptığı işten kendisinin etkilendiği, yani işi kendi üzerinde yaptığı bir fiildir. Bu nedenle dönüşlü fiildir.
Cevap B seçeneğidir.
