1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat tamlaması kalıplaşmıştır?
A) Mavi gökyüzünde bulutlar yavaşça süzülüyordu.
B) Kırmızı ışıkta durmak trafik kuralıdır.
C) Eski dostlarla güzel vakit geçirdik.
D) Büyük bina şehrin simgesi haline gelmişti.
Bu soruda, sıfat tamlamasının ne olduğunu ve ne zaman kalıplaşmış bir ifade haline geldiğini anlamamız gerekiyor. Gelin, adım adım bu kavramları inceleyelim ve doğru cevabı bulalım.
- Sıfat Tamlaması Nedir?
Bir ismin önüne gelerek onu niteleyen (nasıl olduğunu belirten) veya belirten (hangi, kaç, ne kadar olduğunu gösteren) sözcüklere sıfat denir. Sıfat ve ismin bir araya gelmesiyle oluşan söz öbeğine ise sıfat tamlaması denir. Örneğin: güzel çiçek, üç elma, şu çocuk.
- Kalıplaşmış Sıfat Tamlaması Nedir?
Kalıplaşmış sıfat tamlaması, sıfat ve ismin bir araya gelerek artık kendi gerçek anlamlarından uzaklaşıp, yeni ve özel bir kavramı, durumu veya nesneyi karşılamasıdır. Bu tür tamlamalar genellikle deyimleşmiş veya terimleşmiş ifadelerdir. Yani, sıfatın ismi doğrudan nitelemesinin ötesine geçerek, o iki kelimenin birleşimiyle ortaya çıkan yeni bir anlam kazanır. Örneğin, "kara kutu" dediğimizde aklımıza sadece rengi siyah olan bir kutu gelmez, uçaklardaki kayıt cihazı gelir. "Beyaz peynir" dediğimizde ise sadece rengi beyaz olan herhangi bir peynir değil, belirli bir peynir çeşidi anlaşılır.
- Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Mavi gökyüzünde bulutlar yavaşça süzülüyordu.
Buradaki sıfat tamlaması "mavi gökyüzü"dür. "Mavi" kelimesi, "gökyüzü"nün rengini doğrudan nitelemektedir. Yani, gökyüzü gerçekten mavidir. Bu ifade kalıplaşmış değildir, gerçek anlamını korumaktadır.
- B) Kırmızı ışıkta durmak trafik kuralıdır.
Buradaki sıfat tamlaması "kırmızı ışık"tır. "Kırmızı ışık" ifadesi, sadece rengi kırmızı olan bir ışığı değil, trafik kurallarında "dur" anlamına gelen özel bir sinyali ifade eder. Bu ifade, trafik terimi haline gelmiş, yani kalıplaşmıştır. Kendi gerçek anlamının ötesinde, belirli bir eylemi (durmayı) temsil eden özel bir anlam kazanmıştır.
- C) Eski dostlarla güzel vakit geçirdik.
Burada "eski dostlar" ve "güzel vakit" sıfat tamlamaları vardır. "Eski" kelimesi dostluğun süresini, "güzel" kelimesi ise vaktin niteliğini doğrudan ve gerçek anlamıyla nitelemektedir. Bu ifadeler kalıplaşmış değildir.
- D) Büyük bina şehrin simgesi haline gelmişti.
Buradaki sıfat tamlaması "büyük bina"dır. "Büyük" kelimesi, "bina"nın boyutunu doğrudan ve gerçek anlamıyla nitelemektedir. Bu ifade kalıplaşmış değildir.
- Yukarıdaki incelemeler sonucunda, "kırmızı ışık" ifadesinin kendi gerçek anlamının ötesine geçerek trafik kurallarında özel bir anlam kazandığını, yani kalıplaşmış bir ifade olduğunu görüyoruz.
Cevap B seçeneğidir.
