Yardımcı eylemle kurulan birleşik fiillerin yazımı (etmek, olmak) Test 1

2. "Hasta olduğu için okula gelemedi." cümlesindeki birleşik fiilin özdeşi aşağıdakilerin hangisinde vardır?

A) Bu haber herkesi çok mutlu etti.
B) Sınav sonuçları açıklandı mı?
C) Yeni gelen öğrenci sınıfa hemen ayak uydurdu.
D) Misafirlerimiz yarın şehrimize geliyor.

Bu soruda, verilen cümledeki birleşik fiilin türünü belirleyip, seçeneklerdeki cümlelerde aynı türde bir birleşik fiil arayacağız. Türkçede fiiller yapılarına göre üçe ayrılır:

• Basit Fiiller: Tek bir fiil kökünden veya gövdesinden oluşan, yapım eki almamış fiillerdir (örn: gelmek, okumak).
• Türemiş Fiiller: Fiil kök veya gövdelerine yapım eki getirilerek oluşturulan fiillerdir (örn: gözlemek, başlamak).
• Birleşik Fiiller: Birden fazla kelimenin bir araya gelmesiyle oluşan fiillerdir. Birleşik fiiller de kendi içinde üç ana başlıkta incelenir:
  • Kurallı Birleşik Fiiller: Belirli kurallara göre fiil kök veya gövdelerine özel ekler getirilerek oluşturulur (örn: yeterlilik fiili "-ebilmek", tezlik fiili "-ivermek").
  • Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller: İsim soylu bir sözcükle "etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak" yardımcı fiillerinin birleşmesiyle oluşur (örn: mutlu etmek, hasta olmak).
  • Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller (Deyimler): Genellikle birden fazla kelimeden oluşan ve gerçek anlamından uzaklaşarak yeni bir anlam kazanan fiillerdir (örn: göz atmak, kulak vermek).

Şimdi soruyu adım adım inceleyelim:

• Adım 1: Verilen Cümledeki Birleşik Fiili Bulalım ve Türünü Belirleyelim.

  "Hasta olduğu için okula gelemedi." cümlesindeki fiil "gelemedi"dir. Bu fiil, "gelmek" fiil köküne "-ebil-" yeterlilik ekinin olumsuz hali olan "-eme-" ekinin gelmesiyle oluşmuştur. Yani "gelemedi" fiili, bir kurallı birleşik fiil (yeterlilik fiili) türündedir.

  Soru bizden, bu "birleşik fiilin özdeşi"ni, yani yapıca benzer bir birleşik fiili bulmamızı istiyor. Bu, basit bir fiil olmayan veya anlamca kaynaşmış (deyimleşmiş) bir fiil olmayan, yapısal olarak birden fazla kelimenin bir araya gelmesiyle oluşan bir fiil aradığımız anlamına gelir.

• Adım 2: Seçenekleri İnceleyelim ve Doğru Cevabı Bulalım.

  Her bir seçenekteki fiili ve türünü belirleyelim:

  A) Bu haber herkesi çok mutlu etti.

  Buradaki fiil "mutlu etti"dir. "Mutlu" kelimesi ile "etmek" yardımcı fiilinin birleşmesiyle oluşmuştur. Bu, bir yardımcı fiille kurulan birleşik fiildir. "Gelemedi" fiili gibi, bu da yapısal olarak birden fazla kelimenin birleşmesiyle oluşmuş bir birleşik fiildir ve deyim değildir. Bu nedenle, aradığımız "özdeş" birleşik fiil türüne uymaktadır.

  B) Sınav sonuçları açıklandı mı?

  Buradaki fiil "açıklandı"dır. "Açıklamak" fiiline edilgenlik eki (-n-) ve geçmiş zaman eki (-dı) gelmiştir. Bu, yapıca türemiş bir fiildir, birleşik fiil değildir.

  C) Yeni gelen öğrenci sınıfa hemen ayak uydurdu.

  Buradaki fiil "ayak uydurdu"dur. Bu, bir deyimdir ve "anlamca kaynaşmış birleşik fiil" grubuna girer. Yapıca birleşik fiil olsa da, anlamca kaynaşmış olması nedeniyle "gelemedi" fiilinden farklı bir alt türdür.

  D) Misafirlerimiz yarın şehrimize geliyor.

  Buradaki fiil "geliyor"dur. "Gelmek" fiiline şimdiki zaman eki (-iyor) gelmiştir. Bu, yapıca basit bir fiildir, birleşik fiil değildir.

• Adım 3: Sonucu Değerlendirelim.

  "Gelemedi" (kurallı birleşik fiil) ve "mutlu etti" (yardımcı fiille kurulan birleşik fiil) fiilleri, basit fiillerden ve deyimlerden farklı olarak, yapısal birleşme yoluyla oluşmuş fiillerdir. Bu nedenle, soru "özdeş" derken, yapısal olarak birleşik olan ve deyimleşmemiş bir fiili kastetmektedir. A seçeneğindeki "mutlu etti" fiili bu tanıma uymaktadır.

Cevap A seçeneğidir.