🎓 Ek fiilin görevleri nelerdir Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, Türkçedeki "ek fiil" kavramını ve ek fiilin cümle içinde üstlendiği iki temel görevi (isimleri yüklem yapması ve basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı yapması) sade bir dille açıklayarak testine hazırlanmana yardımcı olacaktır.
📌 Ek Fiil Nedir?
Ek fiil, aslında "imek" fiilidir. Tek başına bir anlamı yoktur ancak isim veya fiillere eklenerek onlara yeni görevler kazandırır. Ek fiil, genellikle kelimenin sonuna eklenen bir ek gibi görünse de, aslında ayrı bir fiil görevindedir.
- Ek fiil, bazen cümle içinde gizli olabilir, özellikle geniş zamanda. Örneğin, "Bu çok güzel" dediğimizde aslında "Bu çok güzeldir" demek isteriz.
- Ek fiilin dört farklı çekim zamanı vardır: Geniş zaman, görülen (bilinen) geçmiş zaman, duyulan (öğrenilen) geçmiş zaman ve şart kipi.
💡 İpucu: Ek fiil, bir kelimeye eklenerek o kelimenin bir yargı bildirmesini sağlar. Yani, o kelimeyi cümlenin "yüklemi" yapar.
📌 Ek Fiilin Birinci Görevi: İsimleri Yüklem Yapması
Ek fiilin en önemli görevlerinden biri, isim soylu sözcüklerin (isimler, zamirler, sıfatlar, edat grupları vb.) cümle içinde yüklem olmasını sağlamaktır. Normalde isimler tek başına yüklem olamazken, ek fiil sayesinde bir yargı bildirir hale gelirler.
- Geniş Zaman (-(i)m, -(i)sin, -(i)z, -(i)siniz, -(ler)dir): İsimlere gelerek genel yargıları veya her zaman geçerli durumları belirtir.
- Örnek: "Ben öğrenciyim."
- Örnek: "Hava bugün çok güzeldir." (Genellikle -dir düşebilir: "Hava bugün çok güzel.")
- Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman (-(y)di, -(y)dı, -(y)ti, -(y)tı): İsimlere gelerek geçmişte yaşanmış ve kesin olarak bilinen durumları anlatır.
- Örnek: "Dün çok yorgundum."
- Örnek: "O eskiden öğretmendi."
- Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman (-(y)miş, -(y)mış, -(y)müş, -(y)muş): İsimlere gelerek başkasından duyulan veya sonradan fark edilen geçmiş durumları belirtir.
- Örnek: "Meğer o çok başarılıymış."
- Örnek: "Bu ev yeniymiş."
- Şart Kipi (-(y)se, -(y)sa): İsimlere gelerek bir durumun gerçekleşmesinin başka bir şarta bağlı olduğunu ifade eder.
- Örnek: "Eğer hava güneşliyse, dışarı çıkalım."
- Örnek: "Sen hazırsan, başlayabiliriz."
⚠️ Dikkat: Geniş zamanda üçüncü tekil şahıs eki "-dir" (güzeldir) genellikle konuşma dilinde ve bazen yazı dilinde düşebilir. Ancak cümlede bir yargı bildirdiği için ek fiil orada var kabul edilir.
📌 Ek Fiilin İkinci Görevi: Basit Zamanlı Fiilleri Birleşik Zamanlı Yapması
Ek fiil, tek bir zaman eki almış (basit zamanlı) bir fiile gelerek onu iki zamanlı (birleşik zamanlı) bir fiil yapar. Bu sayede fiilin anlamında zaman veya durum açısından farklılıklar oluşur.
- Hikaye Birleşik Zamanı (Fiil + Zaman Eki + -di): Bir fiile "görülen geçmiş zaman" eki olan "-di" eklenerek yapılır. Geçmişte sürekli yapılan, alışkanlık olan veya geçmişteki bir anda gerçekleşen eylemleri anlatır.
- Örnek: "Her gün kitap okuyordu." (Şimdiki zamanın hikayesi)
- Örnek: "Dün okula gelmişti." (Duyulan geçmiş zamanın hikayesi)
- Rivayet Birleşik Zamanı (Fiil + Zaman Eki + -miş): Bir fiile "duyulan geçmiş zaman" eki olan "-miş" eklenerek yapılır. Başkasından duyulan veya sonradan fark edilen geçmişteki eylemleri anlatır.
- Örnek: "Küçükken çok yaramazmış." (Geniş zamanın rivayeti)
- Örnek: "Ödevlerini bitirmişmiş." (Duyulan geçmiş zamanın rivayeti)
- Şart Birleşik Zamanı (Fiil + Zaman Eki + -se): Bir fiile "şart kipi" eki olan "-se" eklenerek yapılır. Bir eylemin gerçekleşmesinin başka bir şarta bağlı olduğunu belirtir.
- Örnek: "Yağmur yağarsa, piknik iptal olur." (Geniş zamanın şartı)
- Örnek: "Eğer çalışıyorsa, rahatsız etmeyelim." (Şimdiki zamanın şartı)
💡 İpucu: Birleşik zamanlı fiillerde her zaman iki kip veya zaman eki görürsün. İlk ek fiilin kendi zaman/kip ekidir, ikinci ek ise ek fiilin ta kendisidir.
📌 Ek Fiilin Olumsuzu ve Soru Hali
Ek fiil, olumsuz ve soru hallerinde farklı yapılar kullanır. Bu durum, fiillerin kendi olumsuzluk ve soru hallerinden biraz farklıdır.
- İsimlerde Olumsuzluk: Ek fiil, isimleri olumsuz yaparken genellikle "değil" sözcüğünü kullanır.
- Örnek: "Bu kalem güzel değildir."
- Örnek: "Ben öğrenci değilim."
- Örnek: "Hava dün soğuk değildi."
- Fiillerde Olumsuzluk: Ek fiil, basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı yaparken fiilin kendi olumsuzluk eki (-ma/-me) kullanılır. Ek fiil kısmı olumsuz olmaz.
- Örnek: "Gelmiyordu." (Gel-me-yor-du)
- Örnek: "Okuldan gelmemişti." (Gel-me-miş-ti)
- İsimlerde Soru Hali: "mi" soru edatı kullanılır.
- Örnek: "Sen öğrenci misin?"
- Örnek: "Hava dün soğuk muydu?"
- Fiillerde Soru Hali: "mi" soru edatı kullanılır.
- Örnek: "Geliyor muydu?"
- Örnek: "Ödevini bitirmiş miydi?"
⚠️ Dikkat: Ek fiilin olumsuzu "değil" kelimesiyle yapılırken, fiillerin olumsuzu kendi olumsuzluk ekleriyle (-ma/-me) yapılır. Bu ayrım önemlidir ve karıştırılmamalıdır.
