Ali: "Bu filmi daha önce izlemiştim." dedi.
Bu cümlenin dolaylı anlatıma çevrildiği durumda aşağıdaki değişikliklerden hangisi doğru olur?
A) Kişi değişikliği olmaz
B) Zaman ifadesi değişmez
C) Fiil çekimi değişir
D) Anlam tamamen değişir
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, doğrudan anlatımdan dolaylı anlatıma geçerken cümlede meydana gelen değişiklikleri anlamamız isteniyor. Doğrudan anlatım, birinin sözünü hiç değiştirmeden, tırnak içinde aktarmaktır. Dolaylı anlatım ise, birinin sözünü kendi cümlelerimizle, anlamını koruyarak aktarmaktır.
Şimdi Ali'nin cümlesini inceleyelim: "Bu filmi daha önce izlemiştim."
Bu cümleyi dolaylı anlatıma çevirdiğimizde genellikle şöyle bir yapı oluşur: "Ali, o filmi daha önce izlemiş olduğunu söyledi."
Şimdi seçenekleri tek tek değerlendirelim:
- A) Kişi değişikliği olmaz
- Doğrudan anlatımda Ali kendi ağzından konuştuğu için "izlemiştim" derken 1. tekil kişiyi (ben) kullanır.
- Dolaylı anlatımda ise biz Ali'nin sözünü aktardığımız için "izlemiş olduğunu" derken 3. tekil kişiyi (o) kullanırız.
- Yani kişi (şahıs) değişir. Bu nedenle A seçeneği yanlıştır.
- B) Zaman ifadesi değişmez
- Doğrudan anlatımda "daha önce" ifadesi kullanılmıştır.
- Dolaylı anlatımda da "daha önce" ifadesi genellikle aynı kalır çünkü zaten geçmişte gerçekleşmiş bir durumu belirtir. Ancak, "şimdi" (o zaman), "yarın" (ertesi gün) gibi bazı zaman zarfları dolaylı anlatımda değişir. Soru genel olarak "değişmez" dediği için ve bazı zaman ifadeleri değiştiği için bu ifade her zaman doğru değildir. Ancak fiil çekimindeki değişiklik daha temel ve kesindir.
- C) Fiil çekimi değişir
- Doğrudan anlatımda fiil, "izlemiştim" şeklinde çekimli bir fiildir (miş'li geçmiş zamanın hikayesi, 1. tekil şahıs).
- Dolaylı anlatımda ise bu fiil, genellikle bir isim fiil (mastar) veya sıfat fiil (ortaç) eki alarak yan cümleciğin bir parçası haline gelir. Örneğin, "izlemiştim" fiili "izlemiş olduğunu" şeklinde bir isim fiil (mastar) yapısına dönüşür. Bu, fiilin çekiminde ve yapısında köklü bir değişikliktir.
- Bu nedenle C seçeneği doğrudur.
- D) Anlam tamamen değişir
- Dolaylı anlatımın amacı, birinin sözünü anlamını bozmadan aktarmaktır. Eğer anlam tamamen değişseydi, bu doğru bir aktarım olmazdı.
- Bu nedenle D seçeneği yanlıştır.
Cevap C seçeneğidir.
