10. "Çözülmesi gereken sorunlar birikmişti."
Bu cümledeki sıfat-fiilin yapılış biçimi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) Fiil + -(y)esi + iyelik eki + hal eki
B) Fiil + -ecek + iyelik eki + hal eki
C) Fiil + -en + iyelik eki + hal eki
D) Fiil + -miş + iyelik eki + hal eki
Merhaba sevgili öğrenciler,
Bu soruda, verilen cümlenin içindeki sıfat-fiilin yapılış biçimini bulmamız isteniyor. Ancak seçenekler, sıfat-fiillerin iyelik ve hal ekleri alarak adlaşmış (nominalized) hallerini tarif ediyor. Bu tür sorular, bazen cümlenin anlamından yola çıkarak en uygun sıfat-fiil yapısını bulmamızı gerektirebilir.
- Öncelikle cümleyi inceleyelim: "Çözülmesi gereken sorunlar birikmişti."
- Bu cümlede "sorunlar" ismini niteleyen ifade "çözülmesi gereken" kısmıdır. Bu bir sıfat-fiil grubudur.
- Bu grubun içindeki asıl sıfat-fiil "gereken" kelimesidir. "Gerek-" fiil köküne "-en" sıfat-fiil eki getirilerek oluşturulmuştur. ("Fiil + -en" yapısı).
- "Çözülmesi" kelimesi ise "çözül-" fiil köküne "-me" isim-fiil eki ve "-si" iyelik eki getirilerek oluşturulmuş bir isim-fiildir. "Gereken" sıfat-fiilinin öznesi konumundadır.
- Şimdi seçeneklere bakalım. Tüm seçenekler "Fiil + Sıfat-fiil eki + iyelik eki + hal eki" şeklinde bir yapı sunuyor. Bu, sıfat-fiilin adlaşmış (nominalized) halini, yani bir isim gibi kullanılmış halini ifade eder. Ancak verilen cümlede doğrudan bu yapıda bir adlaşmış sıfat-fiil bulunmamaktadır. "Gereken" kelimesi bir ismin önünde sıfat olarak kullanılmıştır, adlaşmamıştır.
- Ancak, soru bizden bu cümledeki sıfat-fiilin yapılış biçimini istiyor ve seçenekler adlaşmış sıfat-fiil yapılarını sunuyor. Bu durumda, cümlenin anlamını karşılayabilecek, seçeneklerdeki sıfat-fiil eklerinden hangisinin bu anlamı verebileceğini ve adlaşmış halinin nasıl olacağını düşünmeliyiz.
- Cümledeki "çözülmesi gereken" ifadesi, bir zorunluluk veya gereklilik anlamı taşır ("çözülmek zorunda olan", "çözülmeye ihtiyaç duyan").
- Seçenek A'daki "-(y)esi" eki, Türkçede nadir de olsa kullanılan bir sıfat-fiil ekidir ve genellikle bir zorunluluk, potansiyel veya güçlü bir dilek anlamı katar. Örneğin, "yapılası işler" (yapılması gereken işler), "gelesi gün" (gelecek olan gün).
- Eğer "çözülmesi gereken" anlamını veren bir sıfat-fiili "-(y)esi" ekiyle yapsaydık, bu "çözülesi" olurdu. Bu "çözülesi" sıfat-fiilini adlaştırıp iyelik ve hal ekleriyle kullansaydık, yapısı "Fiil + -(y)esi + iyelik eki + hal eki" olurdu. Örneğin, "Çözülesi-n-den bahsettiler." (Çözülmesi gereken şeyden bahsettiler.)
- Diğer sıfat-fiil ekleri olan "-ecek", "-en" ve "-miş" de adlaşmış sıfat-fiil oluşturabilirler (örn. "gelecek-ler-i", "gelen-ler-i", "gelmiş-ler-i"). Ancak "-(y)esi" eki, cümlenin taşıdığı "gereklilik" anlamıyla örtüşen ve bu tür bir adlaşmış yapıyı oluşturabilen bir sıfat-fiil ekidir.
- Bu tür sorularda, cümlenin anlamını en iyi yansıtan ve seçeneklerdeki yapıyla uyumlu olan sıfat-fiil ekini bulmak önemlidir. "Çözülmesi gereken" ifadesindeki gereklilik anlamı, "-(y)esi" sıfat-fiil ekinin de taşıdığı bir anlamdır. Dolayısıyla, bu anlamı veren bir sıfat-fiilin adlaşmış halinin yapısı A seçeneğinde doğru verilmiştir.
Cevap A seçeneğidir.
