9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil, hem nesne alabilen hem de öznenin bilinçli olarak yaptığı bir eylemi ifade etmektedir?
A) Havalar soğuyunca yapraklar döküldü.
B) Çocuk, parkta arkadaşlarıyla oynuyor.
C) Ressam, tuvalde güzel bir manzara resmi çizdi.
D) Yemekler odaya güzel kokular yaydı.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda bizden, fiilin hem nesne alabilen (geçişli) hem de öznenin bilinçli olarak yaptığı bir eylemi ifade ettiği cümleyi bulmamız isteniyor. Bu iki özelliği adım adım inceleyelim:
- Nesne alabilen fiil (Geçişli Fiil): Bir fiilin önüne "onu" zamirini getirebiliyorsak veya "neyi?", "kimi?" sorularına cevap verebiliyorsa o fiil geçişlidir.
- Öznenin bilinçli olarak yaptığı eylem (Etken Fiil): Fiili yapan öznenin eylemi kendi isteğiyle, bilerek ve isteyerek gerçekleştirmesi durumudur. Bu, fiilin edilgen (başkası tarafından yapılma), dönüşlü (eylemi yapanın kendisi etkilenme) veya işteş (karşılıklı ya da birlikte yapma) olmaması gerektiği anlamına gelir.
Şimdi seçenekleri bu iki kritere göre inceleyelim:
- A) Havalar soğuyunca yapraklar döküldü.
- Fiil: "döküldü"
- Nesne alabiliyor mu? "Onu döküldü" diyemeyiz. "Neyi döküldü?" sorusuna cevap vermez. Fiil geçişsizdir.
- Öznenin bilinçli yaptığı bir eylem mi? "Yapraklar" bilinçli bir varlık değildir ve dökülme eylemini bilinçli olarak yapmaz.
- Bu seçenek her iki koşulu da sağlamaz.
- B) Çocuk, parkta arkadaşlarıyla oynuyor.
- Fiil: "oynuyor"
- Nesne alabiliyor mu? "Onu oynuyor" diyemeyiz. "Neyi oynuyor?" sorusuna cevap vermez (eğer "oyun oynuyor" deseydi "oyun" nesne olurdu, ancak burada fiil tek başına geçişsizdir). Fiil geçişsizdir.
- Öznenin bilinçli yaptığı bir eylem mi? Evet, çocuk bilinçli olarak oynama eylemini yapar.
- Bu seçenek nesne alma koşulunu sağlamaz.
- C) Ressam, tuvalde güzel bir manzara resmi çizdi.
- Fiil: "çizdi"
- Nesne alabiliyor mu? "Neyi çizdi?" sorusuna "güzel bir manzara resmi" cevabını alıyoruz. Ayrıca "onu çizdi" diyebiliriz. Fiil geçişlidir.
- Öznenin bilinçli yaptığı bir eylem mi? Evet, "ressam" bilinçli bir varlıktır ve çizme eylemini kendi isteğiyle, bilerek yapar.
- Bu seçenek her iki koşulu da sağlar.
- D) Yemekler odaya güzel kokular yaydı.
- Fiil: "yaydı"
- Nesne alabiliyor mu? "Neyi yaydı?" sorusuna "güzel kokular" cevabını alıyoruz. Ayrıca "onu yaydı" diyebiliriz. Fiil geçişlidir.
- Öznenin bilinçli yaptığı bir eylem mi? Hayır, "yemekler" bilinçli bir varlık değildir ve kokuları bilinçli olarak yaymaz. Bu, yemeklerin doğal bir özelliğidir.
- Bu seçenek öznenin bilinçli yaptığı eylem koşulunu sağlamaz.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, hem nesne alabilen (geçişli) hem de öznenin bilinçli olarak yaptığı bir eylemi ifade eden fiilin bulunduğu cümle C seçeneğidir.
Cevap C seçeneğidir.
