Sevgili öğrenciler, bu soruyu çözmek için öncelikle "Küçük Ünlü Uyumu" kuralını çok iyi anlamamız gerekiyor. Haydi, adım adım bu kuralı ve seçenekleri inceleyelim:
Küçük Ünlü Uyumu Kuralı Nedir?
Bu kural, bir kelimedeki ünlülerin (sesli harflerin) düzlük-yuvarlaklık ve darlık-genişlik özelliklerine göre birbirini takip etmesini düzenler. Kuralı iki ana başlıkta inceleyebiliriz:
- 1. Kural: Bir hecede düz ünlü (a, e, ı, i) varsa, ondan sonra gelen hecedeki ünlü de düz ünlü (a, e, ı, i) olmalıdır. (Düzden sonra düz gelir.)
- 2. Kural: Bir hecede yuvarlak ünlü (o, ö, u, ü) varsa, ondan sonra gelen hecedeki ünlü:
- Ya düz-geniş ünlü (a, e) olmalıdır.
- Ya da dar-yuvarlak ünlü (u, ü) olmalıdır.
(Yuvarlaktan sonra ya düz-geniş ya da dar-yuvarlak gelir.)
- Önemli Not: Türkçede ilk hece dışında "o" veya "ö" ünlüleri bulunmaz. Bu da küçük ünlü uyumunun bir parçasıdır.
Şimdi seçenekleri bu kurallara göre inceleyelim:
- A) Merdiven
- Kelimeyi hecelere ayıralım: Mer-di-ven
- İlk hecedeki ünlü 'e' (düz). İkinci hecedeki ünlü 'i' (düz). Düzden sonra düz gelmiş, kuralın 1. maddesine uyar.
- İkinci hecedeki ünlü 'i' (düz). Üçüncü hecedeki ünlü 'e' (düz). Düzden sonra düz gelmiş, kuralın 1. maddesine uyar.
- Bu kelime küçük ünlü uyumuna uyar.
- B) Oyuncak
- Kelimeyi hecelere ayıralım: Oy-yun-cak
- İlk hecedeki ünlü 'o' (yuvarlak). İkinci hecedeki ünlü 'u' (dar-yuvarlak). Yuvarlaktan sonra dar-yuvarlak gelmiş, kuralın 2. maddesine uyar.
- İkinci hecedeki ünlü 'u' (yuvarlak). Üçüncü hecedeki ünlü 'a' (düz-geniş). Yuvarlaktan sonra düz-geniş gelmiş, kuralın 2. maddesine uyar.
- Bu kelime küçük ünlü uyumuna uyar.
- C) İstanbul
- Kelimeyi hecelere ayıralım: İs-tan-bul
- İlk hecedeki ünlü 'i' (düz). İkinci hecedeki ünlü 'a' (düz). Düzden sonra düz gelmiş, kuralın 1. maddesine uyar.
- İkinci hecedeki ünlü 'a' (düz). Üçüncü hecedeki ünlü 'u' (yuvarlak). Burada bir uyumsuzluk var! Düz ünlü olan 'a'dan sonra yuvarlak ünlü olan 'u' gelmiştir. Oysa kurala göre düz ünlüden sonra yine düz ünlü (a, e, ı, i) gelmesi gerekirdi.
- Bu kelime küçük ünlü uyumuna uymaz.
- D) Pencere
- Kelimeyi hecelere ayıralım: Pen-ce-re
- İlk hecedeki ünlü 'e' (düz). İkinci hecedeki ünlü 'e' (düz). Düzden sonra düz gelmiş, kuralın 1. maddesine uyar.
- İkinci hecedeki ünlü 'e' (düz). Üçüncü hecedeki ünlü 'e' (düz). Düzden sonra düz gelmiş, kuralın 1. maddesine uyar.
- Bu kelime küçük ünlü uyumuna uyar.
Gördüğümüz gibi, "İstanbul" kelimesinde ikinci hecedeki düz ünlü 'a'dan sonra üçüncü hecede yuvarlak ünlü 'u' gelerek küçük ünlü uyumu kuralı bozulmuştur.
Cevap C seçeneğidir.
